eDIL - Irish Language Dictionary (original) (raw)

n a d s. and n du. b(e)inn. g s. beinde, O'Curry 1021 cited infra, Binde, Celt. Rev. x 135.7 . Beinne, Binne, Hog. Onom. n p. benna, Críth G. 450.n a p. benna, g p. benn, d p. bennaib, f., DDána Gloss. Note also a s. bend, PH 2792 , IGT Decl. ex. 643.d s. bend (: lenn), K. and H. 10.n du. b.¤ , **CCath.**1337. `n. (? later f.),' Críth G. Vocab.

(a) mountain, crag, peak, point; crest, summit: o Shliab Belgadain don B. / ard in b.¤ imarbaigem `lofty is the mountain', **Ériu** viii 26.7 , 8 . ar binn ós Loch Feabail aird, **ZCP**viii 223.26 . Liath na trí mb.¤ , **Acall.** 936. ar bennaibh is ar barrgail on hill- and tree-tops, **Anecd.** ii 23.23 . beinnini ar gach mb.¤ , **BS** 80.4 . as súd soir go beinn Bóthair, **Oss.**iv 20.25 . [in] ceín bess bend ar in bith `for as long as the hills shall stand', Ériu vii 229 § 77. ó bheannaibh Béirre `from the hills of B.', Aithd. D. 11.7 . ar beinn Chliachmhuighi, IGT Introd. 23.25 . (of the edge (?) of an Alpine crevasse) tuitiss sīoss re beinn an ailt, Fl. Earls 86.z . i mbeannaibh sliabh on the mountain tops, TSh. 3491. as ris shamhlaim th'aiscin-si / is ra bend i nnimh star (?), **Anecd.**ii 25.11 . Fig. of a pre-eminent person: Gobán sáor . . . / b.¤ ar shaoraibh, BNnÉ 241 § 179 .

Transf. of outline of land: da b.¤ cumga do thír `two narrow horns of land', CCath. 1337.

(b) pinnacle, spire; gable; corner, etc. of building, structure, etc. ; ette nó b.¤ múir gl. pinna, Sg. 67a7 . bend a pinna muri , O'Mulc. 136. for béind aird in tempuil . . . = super pinnaculum templi, Matthew iv 5 , PH 4712. Caisel . . . / b.¤ im a téigenn teine, SG 206.9 . ar beinn inna scríne, Trip. 86.10 . ar bind mhór chluigtighe Chluana pinnacle of the round tower, Celt. Rev. x 143.16 . ar chomhairle clog na seacht mbeann, Oss. iv 42.16 . . . . na múrrtha mbeann of the battlemented walls(?), KMMisc. 50.23 . ar beind chloche, ZCP xii 273.24 . in mac . . . co farcbad for beind chroisse i ndorus chille (an abandoned child), LL 36996 = Fél. 242.7 . fer coirthe .i. in fer curthur for beinn croise gan feronn, O'D. 462 (H. 3.17, 357). Laws v 134.17 Comm. mac toc[h]air .i. do binn croisi, O'Curry 399 (H. 3.18, 222b). ingen do cuirthear do cill, i mbulg no for beinn croisse, O'D. 529 (H. 3.17, 428). fágbhais ar beinn croise . . . an mála `on one of the arms of a cross', **Keat.** iii 2122 . caithir chuanna ceithre mbeann (of a castle), **DDána**119.16 . gur thúirrlind Léithin (an eagle) ar bind don lomán `a corner of the rampike' (p. 124), Celt. Rev. x 135.21 . beann do bhúain da thalamh `to take a piece of his land' (Gloss.), **O'R. Poems** 1627. beinn `a high top, pinnacle ', Eg. Gl. 104. do bhennuibh bhárc `poops of ships', **Rel. Celt.**ii 228.9 . Hence in plant-name: beand múir (lit. projection on a wall) `houseleek?' (Index), ACL i 335.71 .

(c) wing of an army, fleet: i mbeind cli in catha `in the left wing of the battle', **CCath.** 5781. do bennaib cath, **O'Dav.**1335. tig féin is beann don chabhlach i dtír `a wing of the fleet', Keat. iii 4828.

(d) horn of animal: inna benna duacarbat gl. corn[u]a, Ml. 87b12 . b.¤ gl. cornu, Sg. 63a6 . cornua .i. b.¤ , Thes. ii 46.31 . co mbert a inathar as fora beandaib (a bull), TBC-I¹ 880. for bennuib na mbó, Airne F. 353. dá beind for trí fichtib rend sixty-two points (?) (of stag's antlers), Imr. Brain ii 288.18 . benna na n-aigi, TBC-LL¹ 1342. tucsat didiu a mbenda ┐ a n-dedu docum na scor their (sc. elephants') tusks, ZCP xxx 136.6 (Alex.). (of a whale ?) na blaith ┐ na benna sin, Éigse vi 119 § 16. gell tar benna i.e. a pledge given in respect of impounded cattle: ata, dono, gell tar benna . . . di athgabail iar ndithim, Laws ii 128.29 Comm. ni dlig feichem acht apad cuicti . . . acht geall tar benda . . . dar benda na bó uair is fri logh enech teid(h), O'Curry 519 (H. 3.18, 261b).

b.¤ (búabaill) a (buffalo) horn; hence drinking horn, goblet: atraacht Conchobor ra beind breccṡolais buabaill a speckled and shining buffalo horn, LL 34745. crúaidi . . . / immar bít benna búabaill `hard . . . as a buffalo's horns' (of a hag's teeth), **Ériu** iv 102 § 45. etrocht bass fo beind buabaill, **IT** iii 47 § 76. ar ól mb.¤ `quaffing goblets', O'Gr. Cat. 479.13. See also s. búaball.

Of musical instruments b.¤ (búabaill): ro bidhgsat . . . lasin fuaim . . . do ben Ercuil asan mbeinn mbuabuillsidhe `which H. made on that trumpet', **Stair Erc.** 177. ro hir dom .x. ngrib ingne .x. mbenda (.i. .x. cuirn buabhaill) bonnadharc buabaill blaith, **Ériu** ii 4.3 . searbhghlaodhach a mbeann mbuabhall `ivory horns', TD 4.32 . píp trí mbeann `the three-droned pipe', Ó Bruad. iii 130.12 .

(e) prong, point (of various forked and pointed objects):g abul ina laim ┐ da beind eisti a two-pointed fork, Ériu v 72.20 . aél co mbennaib braine, LL 38335. for cetheora benna na gabla (in c[h]raind, TBC-I¹ 308 ), LU 4799. trí chét unga óir isin chainde[l]bru, secht mbenna fair forsa mbítis secht sutrulla `seven branches upon which were seven lamps', **Celtica** iv 32.18 . beanda . . . slegh spearpoints, **ZCP** xiv 230.2 . seacht cumala go leith lenta locht mara bennaib Baisgne, glossed: .uii. cumala . . . i cinaidh do beinde it armaib a ua Baiscne, **O'Curry** 1021 (H. 3.18, 431a-b). beann bhrasbhaoghlach thréan nách trom, **Measgra D.** 14.12 . b.¤ gher do beith agud, ┐ fend lesin mbeinn `have a sharp point and lance (?) it with the point', Celtica ii 46.3 . cen slegha, cen bera cen benna `points' (of a fence), Laws iv 114.9 Comm. ? carbat bo bricci for beind (benn, v.l.), IT iii 81 § 57.

(f) crest, diadem, etc. (of a helmet, head-dress, etc.): buidne bend `crested bands', **Hail Brigit** 20 . beann oir . . . as gach cathbarr, **Anecd.** ii 77 § 3.pn In epithet: Findchad Fer Bend Uma, **MU²** 36. donn a cuach ballghlas a beann `her coif (?)', Aithd. D. 1.34 . beann eich uaibhrigh `frontlet' (Ir. Monthly1929, 333.20 ), DDána 111.20 . By metonymy (?) of a horse: an bheann (perh. = bean) is fearr cluas is cos, Measgra D. 15.1.4 .

(g) Various applications: bratgal na mbrat siúil risna bennaib yards , TTr. 1420 (LL 32231 ). uagais brigais beand siuil, ` sail-tops ', **Ériu** xxiv 14 § 13.Of a shield: cetheora benna óir fair, **TBC-I¹** 3580.Of a garment (see **Ériu** xvi 201 ): a dá beind imo brágait the two corners (of the cloak) about his neck, **MacCongl.** 65.2 . ocht mbruit co mbennaibh (mbuindibh, v.l.), **Leb. Cert.²** 1314. co r-gabus bend etaig Isu `hem', PH 2792. ar beinn a bruit on the skirt of her mantle, Ériu v 76.37 .

In phr. rí b.¤ king of peaks (?), one of three classes of kingsenumerated in Críth G. (see p. 104 ): ríi b.¤ . . . Is hé rí túaithe insin las mbiat .vii. ngrá(i)d Ḟéne cona foḟodlaib i céilsini, ar it hé benna flatha doruirmisem, **Críth G.**448 - 450 . O'Dav. 1335.

(h) In adverbial phrases: immo rēir a b.¤ i mb.¤ `from height to height' (Thurn.), for ever (?), ZCP xi 57 § 10. co bráth b.¤ for ever (and ever): ni theit co brath buidneach beann / neach it relcib in ifernd, YBL 318a58 . o sin amach co brath mbend, Anecd. ii 40.7 . re mbrath mbend, BB 17b32 .

(i) Freq. in nn. loc., usu. in senses point, peak, hill , see Hog. Onom. B. Étair, ibid., also ZCP xv 195.

In late use heed, attention, regard: gan beinn air bith air na haitheanta do choimheud `without any care to keep the commandments', **Donlevy** 176.24 . ní bhí beann agad orum = thou regardest me not, **Job** xxx 20 . nách fuil . . . beann aco air, **Párl. na mB.** 625 . gan beann do chur ar raidhtibh na heagluisi coitchinne, **Luc. Fid.** 3993. na cuir beann, suim, spéis, seadh, ann `regard', Eg. Gl. 71.

Compds.

(a) With nouns: don bheannabrog bhuadhach bhán gabled mansion, 23 G 24 , 388 . dá cromsciath ┐ da bendchlaidiub mara occo, LU 7671 (BDD). ōs Bregmaig na mbendchros ` peaked crosses', **Arch. Hib.** ii 94 § 25. re fogur thet mbeandchrot, **Lec.** 174rb3 (for mennch. ?). sreatha . . . téad mbeannchrot, **Maguires of F.** 86. cloidme m[ora] benndorncair horn-hilted, **TBC St.** 4524 , Gloss. cuirn mc Donnchadha / dleghait buideachus / buidhe bendgealla securities of horn (?), **IT** iii 91 § 128. do bheannmhoighe `thy lofty plains', Gadelica 11 § 3 .

(b) With adjj.: faoidh a stoc mbennbuidhe ` yellow-tubed ', **O'Gr. Cat.** 474.20. táin láoghach bhenncor bhó with pointed horns, **KMMisc.** 174 § 33. do dhromchladh na Bóirne bennghairbhe ` rugged-topped ', AFM vi 2102.11 . laogh Droma bheinnghil Bhó `white-peaked D.B.', Aithd. D. 25.12 . rosaich co Cua cendmar cain / comét bend-glan in buair sain, Metr. Dinds. iv 338.26 .

(c) With adjj. formed from nouns: múr na sgiath mbeannbhladhach mbláith with fair-famed and gabled buttresses, DDána 119.1 . tar beilgibh bennchairrgidhe `rocky passes', AFM vi 2198.8 . brocc bendchoprach (sc. Cell Dara), RC xiii 114 § 160 (see ¤chopor supra). cloidme benndornachae 'swords with hilts of horn', BDC 106.37 .