Wind (original) (raw)

Us der alemannische Wikipedia, der freie Dialäkt-Enzyklopedy

De Wind bewegt d Wolke, s Wasser, d Blätter und d Fahne am Bodesee

Pieter Kluyver (1816–1900)

Wind (vom althochdütsche wint «de Wehendi») isch e underschidlich starchi Bewegig vo de Luft innere Atmosfäre.

Wind entstoht bi underschidlichem Luftdruck. Es flüssed solang Luftmasse vome Hochdruckgebiet ine Tüüfdruckzoone bis de Luftdruck uusgliche isch.

D Gschwindigkait vom Wind wird mit verschidne Maass aagee; Meter pro Sekund (m/s), Kilometer pro Stund (km/h) oder i de Schifffahrt au i Knoote (1 kt = 1,852 km/h). För d Windstärchi gilt d Skala vom Bofor (Beaufort Bft). En Wind zwüschet 2 und 5 Bft wird als Brise bezaichnet. Windstärchene zwüschet 6 und 8 Bft wird als Wind mit de Abstufige starke, stiife und stürmische Wind bezaichnet. Bi Windstärkene ab 9 Bft ret ma vomene Sturm. Ame Wind mit de Windstärki 12 sait me Orkan. E starki aber churzi Luftbewegig isch e Böe.

Windrose

De Wind chan us allne Himmelsrichtige cho. Drumm findt me öpe uf alte Charte oder als Zaichnig uf Plätz d Windrose mit de vier Hauptrichtige (Norde, Oste, Süde und Weste) und de Zwüschebezaichnige (Nordoste, Südoste, Südweste und Nordweste).

Je noch Land, Region oder Ort, händ d Lüüt em Wind underschidlichi Näme gee. Bekannti Wind sind; de Mistral z Südfrankrich, de Bora a de östliche Adriaküste, de Passat i Tropische Meeresgebiet und so witer. Underschidlichi Windrichtige oder Windstärchine sind au en Grund för en Name vome bestimmte Wind. So gits am Gempfersee vill Windnäme: la bise noire (N); la bise (NO); le séchard (NO, O); le vaudaire (O, SO; usem Walis); le bornan (S); la maurabia, le vent (SW); le vent blanc (W); le joran (NW, vom Jura); le rebat (e Loft wo vo de Seemitti ufs Land goot); les brises nocturnes (nächtlichi Löft, wo vom Land uf de See gönd und lokal ganz verschidnigi Näme hend). Le joran isch entlang vom ganze Jura bikannt.

Im alemannische Sprochruum gits Regione wo me eme bestimmte Wind au Luft oder Loft sait. D Luft (f), wo me dor d Nase iischnuufet, isch nöd de Luft (m), wo dors Tal bloost. Do e paar alemannischi Bispil vo underschidliche Bezaichnige för Wind und Lüft.

Ort Nord Ost Süüd West anderi
Mels - Riiwìnd(vom Rintl) SO: Taalùft(vom Wiistanetal) Ùnderwìnd(vom Walesee) Wätterwìnd
Appezäll Vòrderlofd SònderwendFöö, Pföö HenderlofdHönderlofd Seelofd, ChostetzerStäälofd, Öörlipötscher etc.
Rhintl Underluft, Schöawäatterluft Oster Pföa Heanderluft -
Chesswil Òòrdluft Oosterwend Pföö Wöösterwend -
Kt. Schaffuuse BiiseSchwòòbeluft Oberluft RiiluftTruubechocher UnderluftRegeluft -
Zörisee Biise Oberwind Fööne TwäärwindUnderwind -
Aargi Wälder(vom Schwarzwald) ByswindOberwind Föön Hinderwind Gregooribiise(im Märze)
Zugersee Bys Bäärgbyys Föön Weschter Aarbys, Flotschi
Uri ByysäRüüch Chlooserli Feen TwärrWeschter Schoon