Idioma basco (original) (raw)

Basco Euskara
Atras denominacions: {{{atrasdenominacions}}}
Parlau en: Espanya y Francia
Rechión: {{{territorios}}}
Etnia: Bascos
Parladors: • Nativos: • Atros: 1.240.000• 840.000 • 400.000
Posición: {{{clasificación}}} (Ethnologue 1996)
Filiación chenetica: luenga aislata
Escritura: alfabeto basco (latino)
Estatus oficial
Oficial en: Navarra País Basco
Luenga propia de: {{{propia}}}
Reconoixiu en: {{{reconoixiu}}}
Regulau por: Euskaltzaindia
Codigos
ISO 639-1 eu
ISO 639-2 baq (B) / eus (T)
ISO 639-3 eus
SIL
Dialectos d'o bascoDialectos d'o bascoDialectos d'o basco

O basco[1], bascuenz[1] u euskera[1] (en luenga basca euskara) ye un idioma no indoeuropeu fablato actualment en o norte d'Espanya (País Basco y zona norte de Navarra) y en o sud-ueste de Francia (País Basco Francés) en o departamento de Pireneus Atlanticos. Antes mas o suyo dominio lingüístico podió haber plegato en Aquitania, La Rioja, Uesca, Burgos, norte de Zaragoza y os Pireneus centrals. Bels autors consideran que l'aragonés se formó sobre un fuerte substracto de tipo basco.

Ta mas detalles, veyer l'articlo Vasquismos en l'aragonés veyer os articlos [[{{{2}}}]] y [[{{{3}}}]] veyer os articlos [[{{{4}}}]], [[{{{5}}}]] y [[{{{6}}}]] veyer os articlos [[{{{7}}}]], [[{{{8}}}]], [[{{{9}}}]] y [[{{{10}}}]].

Ta mas detalles, veyer l'articlo Substrato pirenenco veyer os articlos [[{{{2}}}]] y [[{{{3}}}]] veyer os articlos [[{{{4}}}]], [[{{{5}}}]] y [[{{{6}}}]] veyer os articlos [[{{{7}}}]], [[{{{8}}}]], [[{{{9}}}]] y [[{{{10}}}]].

Antiparte d'o substrato vascón de l'idioma aragonés, bi ha qui creye que a luenga basca debió de charrar-se en bellas ciudaz d'o norte d'Aragón en a Edat Meya, prencipalment por población d'orichen basco. Asinas podemos trobar un decreto reyal de l'anyo 1349 que deciba que yera vedato de charrar basco en os mercaus de Uesca: "Item nuyl corredor non sia usado que faga mercaderia ninguna que conpre nin venda entre ningunas personas favlando en algaravia ni en abraych ni en basquenç et qui lo fara pague por coto XXX solidos", ye decir, que qui fablase basco, arabe u hebreu heba de pagar trenta sueldos, que yera una moneda aragonesa d'ixa epoca. Lo mas lochico ye pensar que a prohibición de fablar basco, arabe u hebreu entre os corredors de mercau (os que daban avisos) yera una mida ta evitar fraus u delitos mayors a l'emparo d'una luenga que no charraba la mayoría d'a población (se viedan as luengas no romances), o que no diz cosa d'a procedencia d'os que fablasen basco.

A relación de vals como Ansó y Echo con as vals navarras de fabla basca han estato encara mas intensas y bi ha a-saber-los toponimos y antroponimos en istas vals d'orichen basco, a l'igual que en a val de Roncal y a val de Sarasaz trobamos parolas aragonesas en a toponimia (toponimos con a parola corona) y o lexico d'o castellano que bi ha substituyiu recientment a lo basco. Por eixemplo bi ha microtoponimos formatos por palabras bascas como Mallo Gorreta (d'o basco agor, xuto), Arri ((h)arri, piedra), Aunzate (de ahuntz, craba) u Acherito (Axirito/Laxirito de azeri, rabosa), Gallur ("Gailur", se pronuncia "Gallur" y significa "Cumbre", encara que tamién se pueda explicar por o latín Gallorum, de l'antiga ciudat de Forum Gallorum), Yebra de Basa, Isún de Basa u Sant Chulián de Basa ("Basa" ye o prefixo de "Selva"="Baso", en derivando "Baserri"="Caserio"=literalment "Baso"+"Herri"="Pueblo d'a selva", "Basajaun", "Basandere"..., o prefixo "Basa" tamién se fa servir ta denominar "o salvache" u "o silvestre", "Basagun"="Zona salvache" u "Zona de selvas", "Basati"="Salvache", como en o caso d'o Basajarau, tamién bi ha apellitos basco-navarros con ixe prefixo: Basarte, Basabe, Basarrate, Basoko...) u comarcas: Basaburua en Navarra y Zuberoa, Larrede u Larrés ("Larre" significa "Prato", en derivando o nombre d'o lugar de Larresoro u a palabra Akelarre "Prato d'o cabrón"), Zuriza (de "Txuri"="Blanco" que en Navarra se pronuncia "Zuri").

Ta mas detalles, veyer l'articlo superestrato latino en basco veyer os articlos [[{{{2}}}]] y [[{{{3}}}]] veyer os articlos [[{{{4}}}]], [[{{{5}}}]] y [[{{{6}}}]] veyer os articlos [[{{{7}}}]], [[{{{8}}}]], [[{{{9}}}]] y [[{{{10}}}]].

En tiempos de l'Imperio Romano y en especial mientres o Baixo Imperio o basco estió rodeyato de tot d'arias romanizatas on a sola luenga que se parlaba latín y en l'Alta Edat Meya o basco yera rodeyato por arias on ya se parlaban luengas romances: l'occitán gascón a lo norte d'os Pireneus, o castellano a l'ueste y o navarro-aragonés a lo sud y este.

Muitas parolas d'orichen latino presents en o basco s'han de remontar a tiempos d'os romanos, pus no presentan a fonetica propia d'as luengas romances d'arredol. Os latinismos en basco pueden perteneixer a lo lexico d'a organización churidica u administrativa, d'a relichión cristiana u representar latinismos anomalos.

A lo lexico institucional u churidico pertanyen lege (<LEGEM, "lei"), errege (< REGEM, ("rei"), populu (< POPULUM, "pueblo"), damu (< DAMNUM, "danyo"), meneratu , (con o significato de "sozmeter-se" provién de VENERARI, VENERARE, menperatu (< IMPERARE, "sozmeter"), bedekatu (< IMPEDICARE, "impedir").

A lo lexico cristiano kristau (<CHRISTIANUM, "cristiano"), eliza (< ECCLESIA, "ilesia"), ponde, ponte (con o significato de "pila baptismal", provién de FONTEM, "fuent" remembrando a lo toponimo "Pandicosa", derivato d'as fuents termals), abendu ("aviento") y gurutz ("cruz"), este zaguero d'intrucción tardana, por estar tardana a cristianización d'os basco-aquitanos. Os chigants d'a mitolochía basca ditos jentilak son una remeranza d'os muitos bascos encara no cristianizatos en l'Alta Edat Meya.

A fonetica d'os latinismos en basco presenta un caracter conservador y arcaico y se pareix mes a la forma orichinal latina que no pas as formas romances d'os idiomas d'a redolata.

Se conserva o caracter velar d'as C y G latinas debant I y E, en los ampres mes antigos, (en o curso d'a evolución dende o latín a los idiomas romances estas consonants se palatalizoron y se convertioron en atros fonemas), por eixemplo bake < PACEM u gertu < CERTUM.

Se conservan resultatos diferents d'o par Ē larga, Ǐ curta, (que se confundioron en part de l'imperio en E), por eixemplo phike < PICEM, biscu < VISCUM, etcetera.

Ta mas detalles, veyer l'articlo os dialectos d'o basco veyer os articlos [[{{{2}}}]] y [[{{{3}}}]] veyer os articlos [[{{{4}}}]], [[{{{5}}}]] y [[{{{6}}}]] veyer os articlos [[{{{7}}}]], [[{{{8}}}]], [[{{{9}}}]] y [[{{{10}}}]].

Texto de muestra:

Labortán

"Alabainan Jainkoak altean du mundua maithatu, non bere Seme bekharra eman baitu, hunen baithan sinhesten duen nihor ez dadien gal, aitzitik izan dezan bethiko bizitzea"

Soletán

"Zeren Jinkoak hain du maithatü mundia, nun eman beitü bere Seme bekhotxa, amorekatik hartan sinhesten dian gizoneratik batere eztadin gal, bena ükhen dezan bethiereko bizitzia"

Guipuzcuán

"Zergatik aiñ maite izan du Jaungoikoak mundua, non eman duen bere Seme bakarra beragan fedea duan guzia galdu ez dedin, baizik izan dezan betiko bizia"

Euskara batua (Euskara estándard)

'"Zergatik hain maite izan du Jainkoak mundua, non bere Seme bakarra beregan eman baitu, honen baitan sinesten duen edonor gal ez dadin, aldiz betiko bizia izan dezan"

Aragonés

Tanto ama Dios a o mundo, que li ha dato a su fillo por o mundo, ta que dengún que en creiga no se pierda, sino que viva eternament

Basco estándard Bizcaíno[2] Guipuzcuán[2] Alto navarro[3][4] Roncalés Labortán[5] Baixo navarro[5] Soletán[6] Aragonés
naizhaizdagarazarazaretedira nazazdagarazarazareedira naizaizdagera/geazera/zeazerate/zeatedira/die naiz(y)aizdagara/gaazara/zaazarate/zaatedire/die nazyazdagrazrazreidra naizhaizdagarezarezaiztedire/die naiz/nizhaiz/hizdagirazirazireztedira nizhizdagiraziraziraedira soyyes (informal)yesomosyes (formal)sozson
dutduk/dunduduguduzuduzuedute dotdok/dondaudogudozudozuedabe detdek/dendudegudezudezutedute dutduk/dunduduguduzuduzuedute dur,dudduk/dundudigutzutzeidei dutduk/dunduduguduzuduzuedute dutduk/dunduduguduzuduzue(d)ute dütdük/dündüdügüdüzüdüzüedüe tengotiens (informal: ta hombre/ ta muller)tientenemostiens (formal)teneztienen

O basco como luenga materna, por municipios.

Porcentache de personas que conoixen bien o basco en Hego Euskal Herria (2001).

Esklabu erremintaria

Sartaldeko ohianetan gatibaturik
Erromara ekarri zinduten, esklabua,
erremintari ofizioa eman zizuten
eta kateak egiten dituzu.
Labetik ateratzen duzun burdin goria
nahieran molda zenezake,
ezpatak egin ditzakezu
zure herritarrek kateak hauts ditzaten,
bainan zuk, esklabu horrek,
kateak egiten dituzu, kate gehiago.

Joseba Sarrionandia

(Traducción a l'aragonés)

Capturato en as selvas de Ponient te'n trayoron a Roma, esclau, te dieron l'oficio de ferrero y fas cadenas. O fierro rusient que quitas d'o furno poderbas transformar-ne a la tuya voluntat, puez fer espadas ta que os tuyos paisans creban as cadenas, pero tú, esclau, fas cadenas, mas cadenas.

Wikipedia

Wikipedia

  1. 1 2 3 (an) Diccionario aragonés-castellano-catalán. Estudio de Filología Aragonesa. Edacar num. 14. Zaragoza. Edicions Dichitals de l'Academia de l'Aragonés. ISSN 1988-8139. Octubre de 2024 (accesible vía web).
  2. 1 2 Aulestia, G. Basque English Dictionary University of Nevada Press, 1989
  3. Camino, I. (ed) Nafarroako Hizkerak Nafarroako Euskal Dialektologiako Jardunaldia 1997 (PDF)
  4. Gaminde, Iñaki Aditza Ipar Goi Nafarreraz Udako Euskal Unibertsitatea, Pamplona (1985)
  5. 1 2 Lafitte, P (ed.) Grammaire Basque Pour Tous II - Le Verbe Basque Haize Garbia, 1981
  6. Casenave-Harigile, J. Hiztegia II Eüskara - Français Hitzak 1993
  7. https://web.archive.org/web/20101211190452/http://www.kazeta.info/iritzia/Joseba_Aurkenerena/euskaldun-ilargi-egutegia Euskaldun ilargi egutegia ("Calendario lunar euskaldun")