Gwengamp (original) (raw)

Gwengamp
An ti-kêr.
Anv gallek (ofisiel)	Guingamp
Bro istorel	Bro-Dreger
Melestradurezh
Departamant	Aodoù-an-Arvor (isprefeti)
Arondisamant	Gwengamp (pennlec'h)
Kanton	Gwengamp (pennlec'h)
Kod kumun	22070
Kod post	22200
MaerAmzer gefridi	Philippe Le Goff2020-2032
Etrekumuniezh	Gwengamp-Pempoull Arvor-Argoad Tolpad-kêrioù (sez)
Bro velestradurel	Bro Gwengamp
Lec'hienn Web	(fr) villeguingamp.bzh
Poblañsouriezh
Poblañs	7 111 ann. (2023)[1]
Stankter	2 085 ann./km²
Douaroniezh
Daveennoù lec'hiañ	48° 33′ 48″ Norzh 3° 09′ 00″ Kornôg / 48.563333333, -3.15
Uhelderioù	kreiz-kêr : 93 mbihanañ 62 m — brasañ 126 m
Gorread	3,41 km²
Gwengamp
kemmañ

Gwengamp a zo ur gêr eus Breizh e Bro-Dreger, ur gumun, ur penn-kanton, ha penn-arondisamant. E 2009 e oa 21 645 a dud en unvezh-kêr, ar pevare brasañ en departamant.

• Treuzet eo ar gumun gant an Trev.
• 
  An ti-gar.
• War al linennoù hent-houarn Brest Roazhon,

Karaez Gwengamp ha Pempoull Gwengamp emañ Gwengamp.

• Régis de Saint-Jouan (1990) : "Guemcamp_,_ 1123".
• Bernard Tanguy (1992) : "Wingamp, Guencamp, 1123; Guengamp, 1145; Wengampus, 1151; Wengamp, Guengampus, 1156-1169; Wingamp, 1156-1171; Guengampus, Guingampus, 1235".

Hervez ar skeudeunn roet : Treustellet etre argant ha glazur a bevar fezh. Hervez Froger ha Pressensé[2], war-lerc'h Régis de Saint-Jouan[3] : Treustellet etre glazur hag argant a beder fezh, en Ardamezioù ar Vreuriezh Wenn, bet savet er XIVvet kantved gant Charlez Bleiz. War daolenn levrenn II, p. 10 levr Sigismond Ropartz[4] e kaver « Nobles Bourgeois (Ancien) : "treustellet etre glazur hag argant a bevar fezh" ; Nobles Bourgeois (Moderne) : "treustellet etre argant ha glazur a bevar fezh" ». War adskouer kartenn 1778, er memes levr, e kaver un dresadenn : "treustellet etre argant ha glazur a c'hwec'h pezh", hag a c'hellfe displegañ ar ger triplex er sturienn. Sturienn : Funiculus triplex difficile rumpitur ("Ul liamm tric'hement zo diaes da derriñ").

War un eilskouerenn eus 1778, an dresadenn a ziskouez : treustellet etre argant ha glazur a c'hewec'h fezh (Sigismond Ropartz)

• Emsavadeg ar Bonedoù ruz: tri emsaviad a voe krouget e Gwengamp[5].
• Gant al lezenn eus an 26 a viz C'hwevrer 1790 e voe lakaet Gwengamp da benn un distrig[6].
• 1862: tizhet eo Gwengamp gant an hent-houarn.
• Mervel a reas trizek gwaz eus ar gumun [7].
• Mervel a reas 387 gwaz abalamour d'ar brezel hervez monumant ar re varv, da lavaret eo 4,12 % ag ar boblañs hervez an niveradeg bet graet e 1911[8]; mervel a reas c’hwezek anezhe e Belgia e mizioù Eost ha Gwengolo 1914, e penn-kentañ ar brezel[9]; e Flandrez Belgia e miz Ebrel 1915 e varvas pevar milour eus ar gumun[10].
• D'an 26 a viz Gwengolo 1943 e kouezhas ur c'harr-nij (Spitfire IX marilhet BS-140 ha kodet MD-?) eus aerlu ar Stadoù-Unanet (United States Army Air Forces) nepell diouzh Gwengamp; e nijour a voe lazhet, douaret e voe er Brittany American Cemetery e Montjoie-Saint-Martin e departamant Manche e Bro-C'hall[11].
• Dieubet e voe Gwengamp d'ar 7 a viz Eost 1944 gant ar Rezistañs hag an Task Force A eus lu SUA[12],[13].
• Mervel a reas 98 den ag ar gumun abalamour d'ar brezel[8].
• Mervel a reas seizh soudard.
• Mervel a reas eizh milour.

Ur gêr mogeriet e oa Gwengamp gwechall, met distrujet e voe an darn vrasañ eus ar mogerioù en XIXvet kantved.

• 
  Kartenn bost. Marc'had ar moc'h, dindan ar vogerioù
• 
  Ar benniliz
• 
  Chapel ar Werc'hez en iliz
• 
  Dedi enskrivet
• 
  Nev. Chantele
• 
  Al lein hag ar volzennoù
• 
• 
• 
  Ar Blomenn
• 
  Nedeleg 2006
• 
  Kastell des Salles (XVvet kantved)
• Gwerenn-livet 1870-1871 er benniliz katolik, luc’hskeudennoù[14],[15].
• Monumant ar re varv, bet dioueliet d'an 11 a viz Du 1924, luc’hskeudennoù ha kartennoù-post[16],[17].
• Monumant an 48vet Rujumant Troadegiezh er vered, luc’hskeudenn[18].
• Plakenn dirak kazarn kozh an 48vet Rujumant Troadegiezh, luc’hskeudenn[19].
• Plakennoù ar re varv er Skolaj-Lise katolik Intron-Varia, luc’hskeudenn[20].
• Plakenn ar re varv (1914-1918) er benniliz katolik, luc’hskeudenn[21].
• 
• 
• 
• D’an 8 a viz Gouere 2008 e oa bet votet ar garta Ya d'ar brezhoneg gant kuzul-kêr ar gumun.
• Ur skol Diwan zo e Gwengamp abaoe 1980. Klasoù divyezhek zo eno ivez abaoe 1981.
• E distro-skol 2024 e oa enskrivet er skol Diwan hag er c'hlasoù divyezhek 121 skoliad (18 % eus skolidi ar gumun evit a sell ouzh ar c'hentañ derez)[22].
• Ur skol-veur brevez a zo eno a ginnig ur stummadur e brezhoneg.

Emdroadur poblañs Gwengamp abaoe 1793

• 
  An ti-kêr.
• E Gwengamp emañ diazezet ar c'hleub mell-droad En Avant de Guingamp, bet kemeret perzh gantañ el Ligue 1 etre 1995 ha 1998, etre 2000 ha 2004 hag en-dro adalek 2013, hag aet e oa ar maout gantañ e kib Frañs e 2009 ha 2014 a-enep Roazhon. Unan eus ar bihanan kêrioù eo Gwengamp e-keñver ment ar stad[23](18 126 plas gant ur boblañs a 7 200 a dud hepken).
• François Valentin, livour breizhat, d'an 10 a viz Ebrel 1738.
• Emmanuel Le Maout, naturour, d'an 29 a viz Kerzu, 1799.
• Guy Ropartz, sonaozer brezhon, d'ar 15 a viz Mezheven 1864.
• Claudine Mazéas, dastumerez sevenadur dre gomz, d'ar 26 a viz Gwengolo 1926.
• Vefa de Bellaing, bet ganet Geneviève (Jenovefa e brezhoneg) Charbonnier de Sireuil, songarourez, emsaverez yezh ha sevenadur Breizh ha barzhez (Soaz Kervahe hec'h anv-pluenn) d'ar 16 a viz Ebrel 1998.
• Édouard Ollivro, kelenner, skrivagner ha politikour d'ar 27 a viz Genver 1982.
• 1134-1144 : Jean de la Grille
• 1144- : Moyse
• R.
• 1190 : Jodoin
• e-tro 1202 : L.
• e-tro 1267 : Daniel
• e-tro 1397 Jean de Plédran
• e-tro 1400 : Rolland I
• 1418-1436 : Prigent
• 1437-1452 : Jean Hamon
• 1453-1497 : Bertrand
• 1502-1512 : Rolland II
• 1514-1536 : Jean de Kernavanay
• 1536-1546 : Jean le Cozic
• e-tro 1556 : Philippe Remond
• 1592-1639 : Pierre Cornulier
• e-tro 1671 : Louis Du matz
• 1699-1740 : Charles du Plessis d'Argentré, eskob Tulle
• 1741-1762 : René Joseph de Gouyon-Launay, aluzenner ar rouanez.
• 1762-1790 : Louis-François Freslon de la Freslonnière, anvet abad de la Freslonnière

Bro	Kêr	Abaoe
Iwerzhon	An tSionna	1992
Alamagn	Aue	2011

• War-raok Gwengamp.

Commons

• (fr) villeguingamp.bzh, lec'hienn ar gumun
• (fr) Gwengamp war al lec'hienn Geobreizh
• (fr) Sigismond Ropartz : Guingamp. Etude pour servir à l'histoire du Tiers-Etat en Bretagne. Prud'homme. Saint-Brieuc. A859; adembannet gant Lafitte Reprints. Marseille. 1982.
• (fr) Régis de Saint-Jouan : Département des Côtes d'Armor. Dictionnaire des communes; éléments d'histoire et d'archéologie. Conseil Général des Côtes d'Armor. 1990.
• (fr) Daniel Delattre : Les Côtes-d'Armor, les 372 communes. 2004
• (fr) Michel Froger & Michel Pressensé : Armorial des Côtes-d'Armor et Ille-et-Vilaine. 2008.

1. ↑ Roadennoù ofisiel e lec'hienn an EBSSA
2. ↑ (fr) Froger, Michel & Pressensé, Michel (2008) : Armorial des communes des Côtes d'Armor et Ille et Vilaine (ISBN 978-2-9087-5283-0)
3. ↑ (fr) De Saint-Jouan, Régis (1990) : Dictionnaire des commmunes – Département des Côtes-d'Armor (ASIN : B004VS63XA)
4. ↑ (fr)Ropartz, Sigismond : Histoire de la ville de Guingamp, Guingamp, Périssé, 1851.
5. ↑ (br)Loeiz Herrieu hag all, Istoér Breih pe Hanes ar Vretoned, Dihunamb, an Oriant, 1910
6. ↑ (fr)J. B. Duverger, Collection complète des lois, décrets, ordonnances, règlemens avis du Conseil d'Etat, Levrenn gentañ, Eil embannadur, Pariz, 1834, p.105
7. ↑ (fr)Gwerenn-livet - Memorial Genweb
8. ↑ 8,0 ha 8,1 (fr)Monumant ar re varv - Memorial Genweb
9. ↑ (fr)Memorial Genweb
10. ↑ (fr)Memorial Genweb
11. ↑ (fr)Pertes USAAF
12. ↑ (fr)Éric Rondel, Les Américains en Bretagne, Éditions Astoure, 2008, pajenn192
13. ↑ (fr)Le 7 août 1944, Guingamp est libérée - Luc'hskeudennoù
14. ↑ (fr)Memorial Genweb
15. ↑ (fr)Memorial Genweb
16. ↑ (fr)Memorial Genweb
17. ↑ (fr)Memorial Genweb
18. ↑ (fr)Memorial Genweb
19. ↑ (fr)Memorial Genweb
20. ↑ (fr)Memorial Genweb
21. ↑ (fr)Memorial Genweb
22. ↑ (br)Distro-skol ar c’helenn divyezhek
23. ↑ (en)"Which stadiums have a capacity greater than their location's populations?"