Col (original) (raw)

Na Galipedia, a Wikipedia en galego.

Para outras páxinas con títulos homónimos véxase: Col (homónimos).

Col
Brassica oleracea Carl von Linné 1753
Instancia de taxon Subclase de planta útil Nome curto B. oleracea Uso planta medicinalverdura Categoría taxonómica especie
Características Rusticidade da planta 6
Conservación Datos insuficientes
Clasificación taxonómica
ReinoPlantae OrdeBrassicales FamiliaBrassicaceae TriboBrassiceae XéneroBrassica Especie Brassica oleracea L., 1753 Brassica oleracea
Localización Área de distribución República Popular da China Myanmar Provincia de Cantón
Códigos e identificadoresFreebase/m/04ylr2 OpenAlexC2777943035 ITIS23062 OTT833642 UICN170110
Fontes e ligazóns URL de xenoma secuenciado plants.ensembl.org… Descrito pola fonte Flora Reipublicae Popularis Sinicae, volume 33 (en) pp. 16 Zhiwu Mingshi Tukao (en) "Q107402356 "The Domestic Encyclopædia; Or, A Dictionary Of Facts, And Useful Knowledge "Domestic Encyclopædia (1802)/Sea-Cabbage (en) "
Wikidata G:Commons C:Commons

Col, coella ou coia[1] son uns termos botánicos xerais que se refiren a distintas variedades cultivadas a partir da especie Brassica oleracea (col brava ou col de pena). Son plantas do xénero Brassica pertencentes á familia das brasicáceas. Teñen grande importancia na alimentación, e moita na gastronomía galega, xa que hortícolas coma o repolo, as verzas, o brócoli, as coles de Bruxelas ou a coliflor son variedades desta mesma especie.

A col tamén recibe nalgunhas zonas os nomes de coube e coubella.

A col brava é nativa da costa do sur e do oeste de Europa. Ten o seu cultivo unha tolerancia boa aos solos con alto contido de sal e xeso mais posúe unha intolerancia a outros contornos que a fan competir con outras plantas en inferiores condicións. Por esta razón o seu hábitat se reduce a solos de calcaria en cantís.

A Brassica oleracea é unha planta bienal que forma unha especie de roseta de follas durante o primeiro ano de cultivo, as follas desta variedade son sempre carnosas e teñen proteínas capaces de lles facer almacenar auga e nutrientes. No seu segundo ano, os almacéns de nutrientes fan que se forme unha inflorescencia amarela dun ou dous metros de altura.

Esta variedade foi cultivada durante centos de anos, e nun amplo abano de cultivos incluso repolo, verza, brócoli, coliflor e outras plantas recoñecíbeis dentro da mesma especie. Trátase dunha das plantas máis importantes para ser empregadas coma alimento humano. De acordo coa teoría do Triángulo da U, a B. oleracea está moi relacionada con outras cinco especies do xénero Brassica. Os grupos de cultivo de B. oleracea están agrupados en sete grupos de cultivo, dos cales o grupo da Acephala ten as variedades máis salvaxes ou bravas en aparencia:

• Brassica oleracea Grupo Acephala - col de follas (col verde) e verza (col galega)
• Brassica oleracea Grupo Alboglabra - kai-lan (brócoli chinés)
• Brassica oleracea Grupo Botrytis - coliflor (e romanesco)
• Brassica oleracea Grupo Capitata - repolo (e col de Savoia)
• Brassica oleracea Grupo Gemmifera - col de Bruxelas
• Brassica oleracea Grupo Gongylodes - col ravo
• Brassica oleracea Grupo Italica - brócoli

Cómpre mencionar tamén o Brassicoraphanus ou Raphanobrassica, xénero híbrido entre o ravo e o repolo.

Algúns (en especial col de Bruxelas e brócoli) conteñen altos niveis de sinigrina que axudaría a previr o cancro de duodeno.

Diversos cultivos de Brassica oleracea, que inclúen a col de follas ou col verde, a col de Bruxelas, a col de Savoia e maila col verde chinesa.

• - Helicoverpa armigera Cadela da verdura, eiruga da coia[2].

• - Pulgóns.

• - Vermes cinsentos

• - Gurgullo das coles.

• - Hernia da col[3].

• - Brevicoryne brassicae pulgón da verza[4].

• - Pieris brassicae bolboreta da col, bolboreta da verza.

• - Pieris rapae bolboreta pequena da col.

• As coles de San Antoniño manteñen ao dono e ao veciño.

• Coles e nabos, pra nunha son entrambos [5].

• Dálle coles por San Xoán a quen queiras de fame matar.

• Entre col e col, leituga.

• Nabos e coles, comer de señores.

• O que quer a col, quer as follas do seu arredor.

• Regoldádevos, coles, que andan os nabos cocendo no pote [6].

• Brassica alba Boiss. nom. illeg.

• Brassica alboglabra L.H.Bailey

• Brassica arborea Steud.

• Brassica bullata Pasq.

• Brassica campestris subsp. sylvestris (L.) Janch.

• Brassica capitala DC. ex H.Lév.

• Brassica cauliflora Garsault nom. invalid.

• Brassica caulorapa (DC.) Pasq.

• Brassica cephala DC. ex H.Lév.

• Brassica fimbriata Steud.

• Brassica gemmifera H.Lév.

• Brassica laciniata Steud.

• Brassica maritima Tardent

• Brassica millecapitata H.Lév.

• Brassica muscovita Steud. nom. invalid.

• Brassica odorata Schrank ex Steud. nom. invalid.

• Brassica peregrina Steud. nom. invalid.

• Brassica quercifolia DC. ex H.Lév.

• Brassica rubra Steud.

• Brassica sabauda (L.) Lizg.

• Brassica sabellica Pers. nom. invalid.

• Brassica suttoniana H.Lév.

• Brassica sylvestris (L.) Mill.

• Crucifera brassicaE.H.L.Krause

• ?Rapa rotunda Mill. Unresolved

• Raphanus brassica Crantz nom. illeg.

Ademais, todos os innumerábeis táxones infraespecíficos descritos son meros sinónimos da especie [7].

1. ↑ Definicións no Dicionario da Real Academia Galega e no Portal das Palabras para col.
2. ↑ Nome vulgar en galego en Vocabulario do medio agrícola, Santiago de Compostela, Dirección Xeral de Política Lingüística, 1988.
3. ↑ Nome vulgar en galego en Vocabulario do medio agrícola, Santiago de Compostela, Dirección Xeral de Política Lingüística, 1988
4. ↑ Vocabulario de ciencias naturais Santiago de Compostela, 1991
5. ↑ Para nunha (familia, comida, grupo, cousa) son ... É dicir son comida do mesmo tipo, son compatibles, casan ben. Pardo Bazán (Los pazos de Ulloa, 1886) utilizou esta expresión: " Las familias no podían ser mejores ni más para en una; las clases, iguales...". O refrán tamén corre en castelán: Coles y nabos para en una son entreambos.
6. ↑ Eladio Rodríguez González (1958-1961): Diccionario enciclopédico gallego-castellano, Galaxia, Vigo
7. ↑ Brassica en The Plant List