Txerokiera (original) (raw)

Wikipedia, Entziklopedia askea

Abestea txerokieraz

Txerokiera
ᏣᎳᎩ ᎧᏬᏂᎯᏍᏗ — ᏣᎳᎩ
Datu orokorrak
Lurralde eremua AEB
Hiztunak 10.400[1]
Eskualdea Ekialdeko Oklahoma, Ipar Carolina eta Arkansas
UNESCO sailkapena 4: arrisku larrian
Hizkuntza sailkapena
giza hizkuntzahizkuntza autoktonoIpar Amerikako hizkuntza indigenaHizkuntza irokiarrak
Informazio filologikoa
Hizkuntza-tipologia SOV hizkuntza eta hizkuntza polisintetikoa
Alfabetoa Txeroki silabarioa eta latindar alfabetoa
Hizkuntza kodeak
ISO 639-2 chr
ISO 639-3 chr
Ethnologue chr
Glottolog cher1273
Wikipedia chr
UNESCO 903
IETF chr
Endangered Languages Project 1684

Txerokiera (ᏣᎳᎩ ᎦᏬᏂᎯᏍᏗ Tsalagi Gawonihisdi, [dʒalaˈɡî ɡawónihisˈdî] ahoskatua) txerokiek hitz egiten duten irokes hizkuntza da[1]. Hizkuntza polisintetikoa[2] eta tonala da, idazteko bere silabario berezia duena.

Gaur egun Estatu Batuetako amerindiar hizkuntzarik osasuntsuenetako bat da, batez ere bere literatura eta egunkaria –_Cherokee Phoenix_ (ᏣᎳᎩ ᏧᎴᎯᏌᏅᎯ, Tsalagi Tsulehisanvhi)– dituelako.[3]. Haren hiztunak Qualla Boundary eremuan (Cherokee, Ipar Carolina) eta Oklahomako zenbait konderritan bizi dira. Hala ere, galtzeko zorian[4] dagoela adieratzen dute zenbait ikertzailek.

Txerokierak hamaika kontsonante ditu:

Ezpainkariak Hobikariak Sabaikariak Belarrak Glotalak
Herskariak t k ʔ
Afrikariak ʦ
Igurzkariak s h
Sudurkariak m n
Hurbilkariak l j ɰ

Gainera sei bokal ditu:

Aurrekoak Ertainak Atzekoak
Itxiak i u
Erdi-itxiak e ə̃ o
Irekiak a

Diptongo bakarra du: /ai/

Sequoyah txerokiak silabario hau asmatu zuen, beste hizkuntza idatzirik jakin barik. Hona silabarioa, transilterazio ohikoarekin batera:

Bokalak →Kontsonanteak ↓ a[a]~[ə] e[e]~[ɛ] i[i]~[ɪ] o[o]~[ɔ] u[u]~[ʊ] v[ə̃]
— Ꭰꭰ a Ꭱꭱ e Ꭲꭲ i Ꭳꭳ o Ꭴꭴ u Ꭵꭵ v
g[ɡ] Ꭶꭶ ga Ꭷꭷ ka Ꭸꭸ ge Ꭹꭹ gi Ꭺꭺ go Ꭻꭻ gu Ꭼꭼ gv
h[h] Ꭽꭽ ha Ꭾꭾ he Ꭿꭿ hi Ꮀꮀ ho Ꮁꮁ hu Ꮂꮂ hv
l[l] Ꮃꮃ la Ꮄꮄ le Ꮅꮅ li Ꮆꮆ lo Ꮇꮇ lu Ꮈꮈ lv
m[m] Ꮉꮉ ma Ꮊꮊ me Ꮋꮋ mi Ꮌꮌ mo Ꮍꮍ mu
n[n] Ꮎꮎ na Ꮐꮐ nah Ꮏꮏ hna Ꮑꮑ ne Ꮒꮒ ni Ꮓꮓ no Ꮔꮔ nu Ꮕꮕ nv
qu[kʰw] Ꮖꮖ qua Ꮗꮗ que Ꮘꮘ qui Ꮙꮙ quo Ꮚꮚ quu Ꮛꮛ quv
s[s] Ꮝꮝ s Ꮜꮜ sa Ꮞꮞ se Ꮟꮟ si Ꮠꮠ so Ꮡꮡ su Ꮢꮢ sv
d/t[d]/[t] Ꮣꮣ da Ꮤꮤ ta Ꮥꮥ de Ꮦꮦ te Ꮧꮧ di Ꮨꮨ ti Ꮩꮩ do Ꮪꮪ du Ꮫꮫ dv
tl[t͡ɬ] Ꮬꮬ dla Ꮭꮭ tla Ꮮꮮ tle Ꮯꮯ tli Ꮰꮰ tlo Ꮱꮱ tlu Ꮲꮲ tlv
ts[t͡s]~[d͡ʒ] Ꮳꮳ tsa Ꮴꮴ tse Ꮵꮵ tsi Ꮶꮶ tso Ꮷꮷ tsu Ꮸꮸ tsv
w[ɰ] Ꮹꮹ wa Ꮺꮺ we Ꮻꮻ wi Ꮼꮼ wo Ꮽꮽ wu Ꮾꮾ wv
y[j] Ꮿꮿ ya Ᏸᏸ ye Ᏹᏹ yi Ᏺᏺ yo Ᏻᏻ yu Ᏼᏼ yv
« ᏂᎦᏓ ᎠᏂᏴᏫ ᏂᎨᎫᏓᎸᎾ ᎠᎴ ᎤᏂᏠᏱ ᎤᎾᏕᎿ ᏚᏳᎧᏛ ᎨᏒᎢ. ᎨᏥᏁᎳ ᎤᎾᏓᏅᏖᏗ ᎠᎴ ᎤᏃᏟᏍᏗ ᎠᎴ ᏌᏊ ᎨᏒ ᏧᏂᎸᏫᏍᏓᏁᏗ ᎠᎾᏟᏅᏢ ᎠᏓᏅᏙ ᎬᏗ.Nigada aniyvwi nigeguda'lvna ale unihloyi unadehna duyukdv gesv'i. Gejinela unadanvtehdi ale unohlisdi ale sagwu gesv junilvwisdanedi anahldinvdlv adanvdo gvhdi.Gizon-emakume guztiak aske jaiotzen dira, duintasun eta eskubide berberak dituztela; eta ezaguera eta kontzientzia dutenez gero, elkarren artean senide legez jokatu beharra dute. »
—Giza Eskubideen Aldarrikapen Unibertsalaren 1. artikulua
  1. 1 2 Ethnologue: Languages of the World. (2013). Cherokee: A Language of the United States. SIL International.
  2. ↑ Montgomery-Anderson, Brad. (2008). «Citing Verbs in Polysynthetic Languages: The Case of the Cherokee-English Dictionary» Southwest Journal of Linguistics 27.
  3. ↑ LeBeau, Patrik. (2009). Term Paper Resource Guide to American Indian History. Westport, CT: Greenwoord, 132 or..
  4. ↑ Garralda Zubimendi, Kerman. (2018). «Misha BECKER: «Elebitasuna kaltegarria dela uste dute AEBetan»» aldizkaria.berria.eus (kontsulta data: 2018-04-24).

Amerikako hizkuntza indigena wikipediadunak

Item Label/eu jatorrizko izena Kodea distribuzioaren mapa hiztun kopurua hizkuntzaren egoera UNESCO sailkapenean Ethnologue language status ?itemwiki
Q36806 Hegoaldeko kitxua qu:Urin Qichwaqu:Qhichwaqu:Qichwa qu 6000000 2: kaltebera Kitxuazko Wikipedia
Q35876 Guaraniera gn:Avañe'ẽ gn 4850000 1: ziurra 1 National Guaranierazko Wikipedia
Q4627 Aimara ay:Aymar aru ay 4000000 2: kaltebera Aimarazko Wikipedia
Q13300 Nahuatl nah:Nawatlahtollinah:nawatlnah:mexkatl nah 1925620 2: kaltebera Nahuatlezko Wikipedia
Q33730 Mapudungun arn:Mapudungun arn 300000 3: arriskuan 6b Threatened Mapudungun Wikipedia
Q891085 wayuunaiki guc:Wayuunaiki guc 300000 2: kaltebera 5 Developing Wayuunaikizko_Wikipedia
Q13310 Navajoera nv:Diné bizaadnv:Diné nv 169369 2: kaltebera 6b Threatened Navajoerazko Wikipedia
Q25355 groenlandiera kl:Kalaallisut kl 56200 2: kaltebera 1 National Groenlandierazko Wikipedia
Q29921 Inuitera ike-cans:ᐃᓄᒃᑎᑐᑦiu:Inuktitut iu 39770 2: kaltebera Inuktituterazko Wikipedia
Q33388 Txerokiera chr:ᏣᎳᎩ ᎧᏬᏂᎯᏍᏗchr:ᏣᎳᎩ chr 12300 4: arrisku larrian 8a Moribund Txerokierazko Wikipedia
Q33390 cree hizkuntza cr:ᐃᔨᔨᐤ ᐊᔨᒧᐎᓐ'cr:nēhiyawēwin cr 108758040 Creerazko Wikipedia
Q32979 Choctaw hizkuntza cho:Chahta anumpacho:Chahta cho 9200 2: kaltebera 6b Threatened Txoktawerazko Wikipedia
Q27183 inupiakera ik:Iñupiatun ik 5580 4: arrisku larrian Inupiakerazko Wikipedia
Q33265 Cheyennera chy:Tsêhesenêstsestôtse chy 2400 3: arriskuan 8a Moribund Cheyennerazko Wikipedia