Dolina (original) (raw)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii

Przykład szerokiej doliny lodowcowej. Park Narodowy Jotunheimen, Norwegia.

Dolina, dolina rzeczna – wklęsła forma terenu o wydłużonym kształcie i wyraźnie wykształconym dnie, otoczona z dwóch stron wzniesieniami, najczęściej powstała w wyniku działalności rzek (erozji i akumulacji rzecznej) lub lodowców.

Profil podłużny i poprzeczny doliny kształtuje[1]:

erozja wsteczna lub źródlana, której wynikiem, jest stopniowe wydłużanie się rzeki i wcinanie się jej coraz dalej w obszar, z którego rzeka spływa;
erozja denna, która powoduje, że rzeka wcina się w podłoże i z biegiem czasu płynie coraz niżej;
erozja boczna, powodująca poszerzanie doliny na skutek podcinania zboczy;
akumulacja, zasypująca dolinę materiałem niesionym przez wody rzeki.

Miejsce, w którym rzeka kończy swój bieg, nosi nazwę podstawy erozyjnej.

Profil podłużny doliny ma zwykle kształt linii krzywej, opadającej stromiej w górnym biegu, a coraz łagodniej w dolnym i kończącej się prawie poziomo przy podstawie erozyjnej. Jeżeli rzeka przepływa przez obszary zbudowane ze skał o różnej odporności – profil ten może ulec pewnym zakłóceniom dając różne załamania spadku. Załamania te powstają też w wyniku obniżenia się poziomu podstawy erozyjnej[1].

W przypadku, gdy w trakcie rozwoju doliny zmieniał się poziom podstawy erozyjnej, w zboczach doliny powstają terasy. Są to formy złożone z powierzchni na przemian płaskich i stromych, opadające schodkowo ku rzece. U wylotów dolin o znacznym spadku, wybiegających na teren płaski lub lekko tylko nachylony, tworzą się stożki napływowe, złożone z osadów rzecznych[1].

Rozróżniamy doliny:

V-kształtne – przekrój w kształcie litery V - strome zbocza i wąskie dno, występują w górnym biegu rzek, powstają na skutek działania erozji wgłębnej
U-kształtne – przekrój w kształcie litery U, występują w środkowym i dolnym biegu rzek, powstają na skutek działania erozji bocznej lub działania lodowca na dolinę V-kształtną
płaskodenne
zapadliskowe – powstałe w rowie tektonicznym
fałdowe – powstałe w wyniku fałdowania (synklina)

Ze względu na położenie osi doliny w stosunku do zalegania warstw skalnych wyróżnia się[2]:

konsekwentna – bieg i spadek doliny jest zgodny z upadem warstw skalnych
subsekwentna – bieg i spadek doliny jest zgodny z biegiem warstw skalnych
obsekwentna – bieg i spadek doliny jest przeciwny do upadu warstw skalnych
insekwentna – bieg i spadek doliny jest niezależny od biegu i upadu warstw skalnych
resekwentna – bieg i spadek doliny jest konsekwentny i dochodzi do doliny subsekwentnej
Wody powierzchniowe:
- opad atmosferyczny → zasilanie ombrogeniczne (opadowe);
- spływ wód z wysoczyzny, wody powodziowe → zasilanie fluwiogeniczne (wody powierzchniowe)
Wody podziemne
formy ukształtowania terenu
erozja rzeczna

	Zobacz w indeksie Słownika geograficznego Królestwa Polskiego hasło Dolina

↑ a b c Marcinkiewicz Andrzej red. Atlas form i typów rzeźby terenu Polski. Zarząd Topograficzny Sztabu Generalnego. Warszawa 1960
↑ WojciechW. Jaroszewski WojciechW., LeszekL. Marks LeszekL., AndrzejA. Radomski AndrzejA., Słownik geologii dynamicznej, Warszawa: Wydawnictwa Geologiczne, 1985, ISBN 83-220-0196-7, OCLC 830183626 .