en - WikiWoordenboek (original) (raw)

Nederlands

Uitspraak

[A] Geluid: en (hulp, bestand)
- IPA: / ɛn / (1 lettergreep)
[B] Geluid: en (hulp, bestand)
- IPA: / ən / (1 lettergreep)
[C] Geluid: en (hulp, bestand)
- IPA: / ɑ̃ / (1 lettergreep)

Woordafbreking

Woordherkomst en -opbouw

[A] erfwoord, in de betekenis van ‘nevenschikkend voegwoord’ voor het eerst aangetroffen in 776 [1]

afkomstig van: Middelnederlands: ende vw Oudnederlands: enda vw , anda vw Germaans: andi Indo-Europees: h₂entí	Verwant in Germaans: West: Engels: and (Angelsaksisch: and, end, ond), Duits: und, (Oudhoogduits: inti, enti, unta), Fries: en, in (Oudfries: ende) Noord: Zweeds: än, Deens end, (Oudnoords: enn), IJslands: enn, Faeröers: enn

[D] van Middelnederlands en bw [2]
[C] van Frans en
[D] van Portugees en

Voegwoord

[A] en

wordt gebruikt om zinsdelen of begrippen aan elkaar toe te voegen
- Vader en moeder praten met elkaar.
wordt gebruikt tussen de laatste woorden van een opsomming
- Fietsen, brommers en motoren zijn verboden.
wordt gebruikt als synoniem voor de wiskundige bewerking plus
- Één en één is twee.
(in de logica) als verkorte aanduiding voor een conjunctie.
- A en B en C.

Schrijfwijzen

[1], [4]: & (het en-teken of ampersand wordt vooral in namen van bedrijven computertalen gebruikt)
[3]: + (het plusteken)

Synoniemen

[1], [2] benevens, (gewestelijk) ende
[1] ook, tevens
[3] plus

Verwante begrippen

daarbij, met, ook

Afgeleide begrippen

[1] aan-en-uitknop
[2] bed-bad-en-broodregeling
[1] dag-en-nachtevening
[1] enzovoort
[1] en-enrekening
[1] en-ofrekening
[1] en/of
[1] gooi-en-smijtwerk
[1] half-en-half
[1] hand-en-spandiensten
[1] hang-en-sluitwerk
[1] heen-en-weer
[1] hier-en-nu
[2] huis-tuin-en-keukenmiddeltje
[1] jip-en-janneketaal
[1] kant-en-klaar
[1] kant-en-klaargerecht
[1] kant-en-klaarmaaltijd
[1] kant-en-klaarmeubel
[1] kant-en-klaarpakket
[1] kant-en-klaarpizza
[1] kant-en-klaarproduct
[1] kant-en-klaars
[1] kip-en-eiprobleem
[1] klank-en-lichtspel
[1] klip-en-klaar
[1] kop-en-schotel
[1] kunst-en-vliegwerk
[1] mond-en-klauwzeer
[1] op-en-neer
[1] op-en-top
[1] paard-en-wagen
[1] peper-en-zoutstel
[1] peper-en-zoutvlinder
[1] pijl-en-boog
[1] strijk-en-zet
[1] uit-en-te-na
[1] uit-en-ter-na
[1] vraag-en-antwoordpagina
[1] weduwen-en-wezenfonds

[1] "en" om gelijkwaardige delen van een naam te verbinden

in aardrijkskundige namen

Andaman en Nicobar
Antigua en Barbuda
Bosnië en Herzegovina
Castilië en León
Dadra en Nagar Haveli
Daman en Diu
Groot-Brittannië en Noord-Ierland
Heard en McDonaldeilanden
Jammu en Kashmir
Saint Vincent en de Grenadines
Saint Kitts en Nevis
Saint-Pierre en Miquelon
Sao Tomé en Principe
Spitsbergen en Jan Mayen
São Tomé en Principe
Trinidad en Tobago
Turks- en Caicoseilanden
Wallis en Futuna
Zuid-Georgië en de Zuidelijke Sandwicheilanden

in taxonomische namen

bijen en hommels
evenhoevigen en walvissen
kapucijnapen en doodshoofdaapjes
slingerapen en wolapen
agoeti's en acouchy's
saki's en oeakari's
lori's en galago's
tenreks en goudmollen
kieviten en plevieren
hazen en konijnen
rietbokken en waterbokken
muizen en ratten van de Oude Wereld
muizen en ratten van de Nieuwe Wereld

in namen van organisaties

[1] Organisatie voor Economische Samenwerking en Ontwikkeling
[1] Organisatie voor Veiligheid en Samenwerking in Europa

[3] "en" wordt veel gebruikt in hoofdtelwoorden en de daarvan afgeleide rangtelwoorden

vóór de tientallen bij getallen die groter zijn twintig en niet deelbaar door tien: eenentwintig, negenennegentig
facultatief ná honderd: honderdeneen, negenhonderdennegenennegentig
facultatief ná duizend in getallen van duizend en een tot duizend en negenennegentig
voor "een half" in getallen als twee en een half, dertien en een half

Uitdrukkingen en gezegden

[1] aan- en verkoop
[1] af en toe
[1] bij tijd en wijle
[1] B en W
[1] bij nacht en ontij
[1] burgemeester en wethouders
[1] dames en heren
[1] door en door
[1] elektronica- en witgoedwarenhuis
[1] en zo
[1] en/of
[1] erop en erover
[1] garen en band
[1] half en half
[1] hand- en spandiensten
[1] heen en weer
[1] her en der
[1] hier en daar
[1] hier en nu
[1] Hoekse en Kabeljauwse Twisten
[1] im- en export
[1] in- en in-
[1] Jan en alleman
[1] koek en ei
[1] kost en inwoon
[1] laad- en losplaats
[1] lavadores en cargadores
[1] met horten en stoten
[1] met tijd en boterhammen
[1] midden- en kleinbedrijf
[1] namen en rugnummers
[1] normen en waarden
[1] nooit en te nimmer
[1] nou en
[1] nu en dan
[1] oud en nieuw
[1] pracht en praal
[1] reis- en kredietbrief
[1] saluut en de kost
[1] sodom en gomorra
[1] stoffer en blik
[1] te pas en te onpas
[1] tussen pot en pint
[1] van heinde en ver
[1] van heinde en verre
[1] voor een appel en een ei
[1] voor- en nadelen
[1] Vrolijk Kerstfeest en een Gelukkig Nieuwjaar!
[1] weg en weer
[1] wet van Meden en Perzen
[1] wetens en willens
[1] wijd en zijd
[1] willens en wetens
[1] zegge en schrijve

Spreekwoorden

[1] al draagt een aap een gouden ring, het is en blijft een lelijk ding
[2] eet ontbijt als een koning, lunch als een prins en dineer als een arme
[2] ontbijt als een koning, lunch als een edelman en dineer als een bedelaar

Vertalingen

Tussenwerpsel

gebruikt aan het begin van een vraagzin. om te benadrukken dat er een onmiddellijk antwoord wordt verwacht
- En, heb je al iets kunnen ontdekken?

Bijwoord

[B] en

(verouderd) (onderdeel van een dubbele ontkenning) niet
- Ik schreide om hulp omdat ik niet geholpen en werd.
  ▸ ⧖ Soo Barmhertigh was de Sarepsche Vrouwe,
  Al had sy maer een weynigh Meel behouwen
  Helias noodt uyt Liefde sy aenveerde,
  Bieck hem eerst Broodt soo veel als hy begeerde,
  Godts goedtheydt groot en heeft haer niet besweken
  Tot in haer doot en leed sy gheen ghebreken.[3]

Synoniemen

Voorzetsel

[C] en

in (alleen in de volgende verbindingen)

Typische woordcombinaties

Gangbaarheid

Het woord en staat in de Woordenlijst Nederlandse Taal van de Nederlandse Taalunie.
In onderzoek uit 2013 van het Centrum voor Leesonderzoek werd "en" herkend door:

99 %	van de Nederlanders;
99 %	van de Vlamingen.[4]

Verwijzingen

↑ "en" in: Sijs, Nicoline van der, Chronologisch woordenboek. De ouderdom en herkomst van onze woorden en betekenissen, 2e druk, Amsterdam / Antwerpen: Veen, 2002; op website dbnl.org; ISBN 90 204 2045 3
↑ Woordenboek der Nederlandsche taal (1864-2001).
↑ Weblink bron “Den boom der gierigheyt, met sijn vruchten, d'welck gemaeckt is op de vrage wat gierigheyt is ende wat haer vruchten zijn” (ca. 1600)
↑ Door archive.org gearchiveerde versie van 21 oktober 2019 “Word Prevalence Values” op ugent.be

Achterhoeks

Voegwoord

en; wordt gebruikt om zinsdelen aan elkaar toe te voegen
en; wordt gebruikt tussen elementen van een opsomming

Catalaans

Voornaamwoord

er, ervan (vóór het werkwoord)
«En mengen molt.»
Ze eten er veel van.
«Quants gats teniu? — En tenim tres.»
Hoeveel katten hebben jullie? — We hebben er drie (van).

Opmerkingen

en vervangt een zinsdeel dat begint met het voorzetsel de, en zinsdelen die een hoeveelheid aanduiden.

Deens

Uitspraak

Geluid: en Bestand bestaat nog niet. Aanmaken?
IPA: / en /

Woordafbreking

Woordherkomst en -opbouw

Afkomstig van het Oudnoordse woord einn

Naar frequentie	8

Telwoord (dan)
0
1	11	10	100	103
2	12	20	106
3	13	30	109
4	14	40	1012
5	15	50	1015
6	16	60	1018
7	17	70	1021
8	18	80	1024
9	19	90	1027

Hoofdtelwoord

één

Lidwoord

en (onbepaald lidwoord voor het gemeenschappelijke geslacht)

Schrijfwijzen

én
een (niet-officiële)

Verwante begrippen

et (onbepaald lidwoord voor onzijdige woorden)

Onbepaald voornaamwoord

iemand (een persoon)
men

Verwante begrippen

Verwijzingen

en in:
Det Danske Sprog- og Litteraturselskab
Den Dankse Ordbog op website:ordnet.dk

Drents

Voegwoord

en; wordt gebruikt om zinsdelen aan elkaar toe te voegen
en; wordt gebruikt tussen elementen van een opsomming

Frans

Uitspraak

Geluid: en (hulp, bestand)
IPA: /ɑ̃/

Woordherkomst en -opbouw

(voorzetsel): Uit Latijn in.
(bijwoord/voornaamwoord): Uit Oudfrans ent (10e eeuw), ontwikkeld uit Latijn inde ‘daarvandaan, vandaar’.

Voorzetsel

in
«Croire en Dieu.»
In God geloven.
«Mettre en œuvre.»
In het werk stellen.
«Bon en mathématiques.»
Goed in wiskunde.
met een gemechaniseerd vervoermiddel.
«Je suis allé en Corse en avion, mais je suis revenu en bateau.»
Ik ben met het vliegtuig naar Corsica gegaan, maar met de boot teruggekomen.
Voor een gérondif.
«en forgeant»
bij het smeden
«Volange pérorait, avec des gestes gracieux, et Lambert hochait la tête en souriant.»
Volange sprak met sierlijke gebaren en Lambert knikte glimlachend.[1]
Vervangt à of au in bepaalde gevallen.
«En Europe, on essaie d’être pragmatique.»
In Europa trachten we pragmatisch te zijn.
«En France - mais au Québec.»
In Frankrijk - maar in Québec.

Bijwoord

vandaan
«La piscine ? J’en viens !»
Het zwembad? Daar kom ik net vandaan!

Persoonlijk voornaamwoord

ervan, erover.
«J’en ai marre.»
Ik heb er schoon genoeg van.
«J’en ai été informé.»
Ik ben ervan op de hoogte gesteld.

Verwijzingen

↑ Beauvoir, S. de Les Mandarins deel 1 ebook (2014); ISBN 9782072442131; geraadpleegd 2017-12-21

Gronings

Voegwoord

en (wordt gebruikt om zinsdelen aan elkaar toe te voegen)
en (wordt gebruikt tussen elementen van een opsomming)

IJslands

Uitspraak

Geluid: en Bestand bestaat nog niet. Aanmaken?

Woordafbreking

Bijwoord

wat
«En gaman að sjá þig!»
Wat leuk om je te zien!

Voegwoord

maar
«Bóndinn heldur hænur, hesta og sauðfé á búi sínu, en engar kýr.»
De boer houdt kippen, paarden en schapen op zijn landgoed, maar geen koe.
echter
ondanks
toch
dan (na een vergrotende trap van een bijvoeglijk naamwoord of van een bijwoord)
«Ég get ekki sagt að hvaða leyti annað er betra en hitt.»
Ik kan niet zeggen hoe de een beter is dan de ander.

Uitdrukkingen en gezegden

[5]: hægara sagt en gert

makkelijker gezegd dan gedaan

Nedersaksisch

Voegwoord

en; wordt gebruikt om zinsdelen aan elkaar toe te voegen
en; wordt gebruikt tussen elementen van een opsomming

Schrijfwijzen

Lidwoord

een, 'n; een onbepaald lidwoord

Schrijfwijzen

Noors

En
Één

Uitspraak

Geluid: en (hulp, bestand)
IPA: / eːn /

Woordafbreking

Woordherkomst en -opbouw

Afkomstig van het Oudnoordse woord einn

Naar frequentie	6

Bijwoord

circa, ongeveer

Uitdrukkingen en gezegden

for en sju, åtte år siden

ongeveer zeven à acht jaar geleden

Telwoord (nor)
0
1 1	11	10	100	103
2	12	20 20	200	106
3	13	30 30	300	109
4	14	40 40	400	1012
5	15	50	500	1015
6	16	60	600	1018
7 7	17	70	700	1021
8	18	80	800	1024
9	19	90	900	1027

Hoofdtelwoord

en (onbepaald voor mannelijke en vrouwelijke woorden)

één, 1

Verwante begrippen

ei (onbepaald voor vrouwelijke woorden)
ett (onbepaald voor onzijdige woorden)
første

Lidwoord

en (onbepaald voor mannelijke en vrouwelijke woorden)

een
«Og jeg har alltid hatt lyst til å skrive en bok om en yngre jente som kommer til storbyen.»
En ik heb altijd zin gehad om een boek te schrijven over een jong meisje dat naar de grote stad gaat.

Schrijfwijzen

Verwante begrippen

ei (onbepaald voor vrouwelijke woorden)
et (onbepaald voor onzijdige woorden)

Onbepaald voornaamwoord

iemand (een persoon)
«Det var en som spurte etter deg.»
Er was iemand die naar je vroeg.
men
«En kan nesten daglig se i arbeiderpartipressen at ...»
Men kan bijna dagelijks zien in de pers van de arbeiderspartij dat ...