vuur - WikiWoordenboek (original) (raw)

vuur

Nederlands

Uitspraak

• Geluid: vuur (hulp, bestand)
• IPA: / vyr / (1 lettergreep), /vyːr/

Woordafbreking

• vuur

Woordherkomst en -opbouw

• In de betekenis van ‘lichtverschijnsel bij brand’ voor het eerst aangetroffen in 901.[1]
• erfwoord: Middelnederlands vuur, vier, uit Oudnederlands fūir, ontwikkeld uit Oergermaans *fōr (genitief *funiz), bij Indo-Europees *péh₂ur̥ (gen. ph₂un-ós), een _r/n_-stam waartoe ook Tochaars A por̄, B pūwar, Umbrisch pir, Oudgrieks pûr (πῦρ), Armeens hur ‘fakkel’, Tsjechisch vero. pýř ‘gloeiende as’ en Hittitisch paḫḫur (gen. paḫḫuenaš) behoren.[2] Evenals Nederduits Füür, Duits Feuer en Fries fjoer.

Zelfstandig naamwoord

het vuur o

1. (scheikunde) het geheel van de licht- en warmteverschijnselen die zich voordoen wanneer iets verbrandt, d.w.z. een oxidatiereactie ondergaat
   • De brandweer doofde het vuur met water en andere blusmiddelen.
     ▸ En ineens stonden ze voor een hol en zagen achterin de gloed van een vuur. Er was een lelijk oud wijf dat, zachtjes mompelend, in een pot boven het vuur stond te roeren.[3]
     ▸ Er cirkelden een heleboel vliegen om de paarden heen dus ik zette mijn tent vijftig meter van het vuur op.[4]
2. (figuurlijk), (militair) beschieting met vuurwapens
   • Halverwege de oorlog deserteerden er iedere maand meer dan vijfduizend soldaten; sommige bleven gewoon ergens hangen tijdens de oneindig lange marsroutes, andere vluchtten zodra het vuur werd geopend. In mei 1864 — de maand waarin generaal Grant zijn opmars naar het zuiden begon en de maand van de Wildernis — waren er niet minder dan 5371 federale soldaten die het hazenpad kozen. Meer dan 170 verlieten iedere dag het strijdtoneel — zowel dienstplichtigen als vrijwilligers, ontmoedigd of vol heimwee, gedeprimeerd, verveeld, gedesillusioneerd, onbetaald of gewoonweg bang.[5]
   • Zo kwam de stad onder vuur te liggen.
3. (figuurlijk) enthousiasme, bezieldheid, hartstocht, passie
   • Hij verdedigde zijn ideeën vol vuur.

Hyponiemen

Afgeleide begrippen

Verwante begrippen

grote leesplank, met klikbare woorden

Uitdrukkingen en gezegden

• De kastanjes voor iemand uit het vuur halen

iemand anders het gevaarlijke werk laten doen

• Dicht bij/op het vuur zitten

ergens nauw bij betrokken zijn, of iets van zeer nabij volgen (en er daardoor meestal veel van weten)

• Een ijzer in het vuur hebben

een plan hebben dat nog onbekend is voor de buitenwereld

• Ergens/er de hand voor in het vuur [durven] steken

heel erg zeker weten dat iets zo is, iets overtuigend garanderen

• Geen rook zonder vuur / Waar rook is, is vuur

iedere gebeurtenis valt te herleiden tot een oorzaak; de meeste geruchten berusten op iets waars, ook als ze verder niet helemaal betrouwbaar zijn

• Het vuurtje opstoken

een confict onnodig extra of weer nieuw leven inblazen

• Iemand het vuur na aan de schenen leggen

streng ondervragen

• In vuur en vlam staan

hevig branden ofwel: gauw kwaad zijn of erg driftig zijn

• Met vuur spelen

met gevaarlijke dingen laks omgaan, gevaarlijke dingen doen

• Olie in/op het vuur gooien.

iets doen waardoor een ruzie opnieuw begint of oplaait en/of verergert

• Tussen twee vuren zitten

moeten kiezen tussen twee onaangename mogelijkheden ofwel: zich bevinden tussen twee ruziemakers

• Voor hetere vuren gestaan hebben

eerder al moeilijkere problemen opgelost hebben, waardoor datgene waar het nu om gaat relatief weinig voorstelt

• Voor iemand door het vuur gaan

elkaar altijd helpen

• Water en vuur zijn

elkaar niet kunnen verdragen

• Wie het dichtst bij het vuur zit, warmt zich het best.

als je ergens vlak bij bent, heb je daar vaak meer voordeel van dan wanneer dat niet het geval is

• Zich het vuur uit de sloffen lopen

heel erg zijn best doen, heel hard werken

• het olympisch vuur

de vlam van de olympische spelen

• in vuur en vlam staan

heel erg verliefd zijn

• onder vuur

dat iets of iemand kritiek op iemand anders heeft

• onder vuur genomen worden

iemand levert veel kritiek op iemand

• onder vuur komen te liggen

iemand levert veel kritiek op je

• onder vuur nemen

je levert zelf veel kritiek op iemand

• te vuur en te zwaard
• zwaar onder vuur liggen

veel kritiek ontvangen

∗ De Britse premier Boris Johnson heeft donderdag aangekondigd op te stappen. Hij blijft voorlopig de taken van premier uitvoeren, totdat er een opvolger bekend is. Johnson lag al geruime tijd onder vuur vanwege een reeks schandalen, zoals het bijwonen van feestjes in coronalockdowns. Het vertrek van een aantal prominente ministers de afgelopen dagen blijkt de druppel te zijn geweest.[6]

• uw vuur ligt zeker uit?

waarom ben je zo haastig?

Vertalingen

1. lichtverschijnsel bij brand

als een lopend vuurtje

• Duits: wie ein Lauffeuer

het olympisch vuur

• Duits: das olympische Feuer

in vuur en vlam staan

• Duits: lichterloh brennen

olie op het vuur gooien

• Duits: Öl ins Feuer gießen

onder vuur

• Duits: unter Beschuss

onder vuur genomen worden

• Duits: unter Beschuss geraten

onder vuur komen te liggen

• Duits: unter Beschuss geraten

onder vuur nemen

• Duits: das Feuer eröffnen, unter Beschuss nehmen

vuur stoken

• Duits: Feuer legen

zwaar onder vuur liggen

• Duits: unter starkem Beschuss stehen

Werkwoord

vuur

1. eerste persoon enkelvoud tegenwoordige tijd van vuren
   • Ik vuur.
2. gebiedende wijs van vuren
   • Vuur!
3. (bij inversie) tweede persoon enkelvoud tegenwoordige tijd van vuren
   • Vuur je?

Gangbaarheid

• Het woord vuur staat in de Woordenlijst Nederlandse Taal van de Nederlandse Taalunie.
• In onderzoek uit 2013 van het Centrum voor Leesonderzoek werd "vuur" herkend door:

Meer informatie

• Zie Wikipedia voor meer informatie.

Verwijzingen

1. ↑ "vuur" in: Sijs, Nicoline van der, Chronologisch woordenboek. De ouderdom en herkomst van onze woorden en betekenissen, 2e druk, Amsterdam / Antwerpen: Veen, 2002; op website dbnl.org; ISBN 90 204 2045 3
2. ↑ vuur op website: Etymologiebank.nl
3. ↑ “Het hele jaar rond: van Sinterklaas tot Sintemaarten” (1973), Lemniscaat , p. 12
4. ↑
   Tim Voors
   “Alleen, De Pacific Crest Trail te voet van Mexico naar Canada”, eBook: Mat-Zet bv, Soest (2018), Fontaine Uitgevers
5. ↑
   Winchester, Simon
   De gekwelde woordenaar vertaald door Peter Out 1998 ISBN 90-254-2146-6 pagina 69
6. ↑ Weblink bron “Britse premier Johnson stapt op, maar blijft zitten tot opvolger bekend is” (onderdag 07 juli 2022), NU.nl
7. ↑ Door archive.org gearchiveerde versie van 21 oktober 2019 “Word Prevalence Values” op ugent.be

Limburgs

Uitspraak

• IPA: /ˈvyːr/ (Etsbergs)

Zelfstandig naamwoord

vuur o

1. vuur
   «'d Vuur versprij zich zoefrasj dórche bósj.»
   Het vuur verspreidde zich razendsnel door het bos.

Verbuiging