werken - WikiWoordenboek (original) (raw)

Nederlands

Uitspraak

• Geluid: werken (hulp, bestand)
• IPA:/ ˈwɛrkə(n) / (2 lettergrepen); /ʋɛrkən/

Woordafbreking

• wer·ken

Woordherkomst en -opbouw

• ww: erfwoord, in de betekenis ‘arbeiden’ aangetroffen vanaf 901 [1] [2] [3]

• afkomstig van: Middelnederlands: werken Oudnederlands: wirken Germaans: *wirkijanan Indo-Europees: *uerǵ-, *uorǵ-, *urǵ-	Verwant in Germaans: West: Engels: work (Angelsaksisch: wyrcan), Duits: wirken, (Oudhoogduits: wirken), Fries: wurkje (Oudfries: werka, wertzia) Noord: Zweeds: virka, Noors: virke, (Oudnoords: virkja), IJslands: virka, Faeröers: virkja, virka

• zn: werk zn met de uitgang -en

Werkwoord

werken

1. inergatief arbeid verrichten, lichte vorm van zwoegen en daarmee een resultaat proberen te bewerkstelligen en geld verdienen
   • ` Misschien moet je eens gaan werken', riep hij me na. De trein reed te snel weg om hem iets ad rems toe te schreeuwen. Van Arnhem tot Parijs spookte zijn opmerking door mijn hoofd. Ik wenste dat Stan op zijn bed was blijven liggen of was gaan werken. [4]
     ▸ Toch voelde het voor mij niet als een eeuwigheid, wat zijn immers zes maanden op een mensenleven? Na twintig jaar hard werken in glimmende kantoorgebouwen had ik behoefte aan meer natuur en avontuur.[5]
     ▸ Omdat daar geen bruggenbouw mogelijk was geweest in de wintertijd. Dan moest je je uitsluitend bezighouden met het werken aan de tunnels.[6]
2. inergatief functioneren, draaien
   • Die machine werkt niet.
3. inergatief, onpersoonlijk een gunstig gevolg hebben
   • Die oplossing kan nooit werken.
4. (verouderd) iets groots tot stand brengen
   ▸ En zij, uitgegaan zijnde, predikten overal, en de Heere wrocht mede, en bevestigde het Woord door tekenen, die daarop volgden.[7]
   ▸ ⧖ Gelijk men zegt: ‘Ik zoek, ik zocht,
   Ik breng, ik brocht,’
   Zoo zei men ook: ‘Ik werk, ik wrocht,’
   Zoolang het volk zijn taal verstond.
   Thans hoor ik, uit geleerden mond:
   ‘Ik wrocht, ik wrochtte, heb gewrocht’....
   Nu ja! - een wangedrocht![8]

Opmerkingen

• De vervoeging met "-ocht" uit het Middelnederlands is in het algemeen bruikbaar Nederlands verdrongen door de gewone vervoeging met '"-te", maar zij is in sommige streken en/of betekenissen langer in gebruik gebleven.
• Doordat "wrochten" niet meer als verleden tijd van "werken" werd herkend, werd het zelf weer als onbepaalde wijs opgevat.

Afgeleide begrippen

• werking

Uitdrukkingen en gezegden

• Dat werkt niet

Dat heeft niet het beoogde effect, dat schiet zijn doel voorbij

• In de hand werken

Ertoe bijdragen dat iets erger wordt

• Loon naar werken krijgen

Loon krijgen dat in overeenstemming is met de verrichte hoeveelheid werk (ook: Loon naar werk krijgen)

• Op de zenuwen werken

Nerveus maken, zenuwachtig maken

• Werken zolang het dag is

Werken zo lang iemand kan

De onderstaande uitdrukkingen zijn allemaal varianten op "heel hard werken"

• Werken als een paard
• Zich de tandjes werken
• zich de rambam werken
• Zich een slag in de rondte werken
• Zich het apelazarus werken
• Zich het apezuur werken
• zich het lebbes werken
• Zich het schompes werken
• Zich het snot voor de ogen werken
• zich uit de naad werken

Hyponiemen

• [1] (intensivering) de rambam werken, doodwerken, het rambam werken, kapotwerken

Afgeleide begrippen

Vertalingen

1. arbeid verrichten, lichte vorm van zwoegen

Zelfstandig naamwoord

de werken mv

1. meervoud van het zelfstandig naamwoord werk

Afgeleide begrippen

• afbraakwerken
• chapewerken
• dijkwerken
• elektriciteitswerken
• irrigatiewerken
• kantwerken zn
• renovatiewerken
• sluiswerken
• verfraaiingswerken
• verfraaiingwerken
• wegeniswerken
• wegenwerken
• wegwerken

Gangbaarheid

• Het woord werken staat in de Woordenlijst Nederlandse Taal van de Nederlandse Taalunie.
• In onderzoek uit 2013 van het Centrum voor Leesonderzoek werd "werken" herkend door:

Meer informatie

• Zie Wikipedia voor meer informatie.

Verwijzingen

1. ↑ Woordenboek der Nederlandsche taal (1864-2001).
2. ↑ werken (arbeiden) op website: Etymologiebank.nl
3. ↑ "werken" in: Sijs, Nicoline van der, Chronologisch woordenboek. De ouderdom en herkomst van onze woorden en betekenissen, 2e druk, Amsterdam / Antwerpen: Veen, 2002; op website dbnl.org; ISBN 90 204 2045 3
4. ↑
   Sandes, David
   De wondermethode 2006 ISBN 9044509543 pagina 109
5. ↑
   Tim Voors
   “Alleen, De Pacific Crest Trail te voet van Mexico naar Canada”, eBook: Mat-Zet bv, Soest (2018), Fontaine Uitgevers
6. ↑
   Jan Guillou (vert. Bart Kraamer)
   “Kop in het zand” (2015), Uitgeverij Prometheus , ISBN 9789044628142
7. ↑ Weblink bron “Evangelie van Marcus 16:20” op statenvertaling.net
8. ↑
   Nicolaas Beets
   Querulianum. in: Nog eens najaarsbladen. Gemengde gedichten, 1880-1884 (1884), A.W. Sijthoff, Leiden, p. 80
9. ↑ Door archive.org gearchiveerde versie van 21 oktober 2019 “Word Prevalence Values” op ugent.be

Middelnederlands

Woordherkomst en -opbouw

• van Oudnederlands wirken [1] [2]

Werkwoord

werken

1. inergatief werken
2. overgankelijk verrichten
3. overgankelijk maken, tot stand brengen

Verwijzingen

1. ↑ Middelnederlandsch Woordenboek
2. ↑ Vroegmiddelnederlands Woordenboek