breken - WikiWoordenboek (original) (raw)

Nederlands

Uitspraak

• Geluid: breken (hulp, bestand)

Woordafbreking

• bre·ken

Woordherkomst en -opbouw

• In de betekenis van ‘klein of stuk maken’ voor het eerst aangetroffen in 1237 [1]
• [2]

Werkwoord

breken [3]

1. ergatief (algemeen) in stukken uiteenvallen
   • De ruit is vanmiddag gebroken.
2. ergatief een doorgang, scheiding forceren
3. ergatief (van de jongensstem) wisselen
   • In de puberteit breekt de jongensstem
4. overgankelijk (natuurkunde) (optica) veranderen van richting van stralen
   • Het prisma breekt de lichtstraal.
     ▸ Wanneer een lichtstraal op het scheidingsvlak van twee verschillende middenstoffen valt, zal hij in het algemeen voor een gedeelte worden teruggekaatst en voor het overige gedeelte gebroken worden.[4]
5. overgankelijk in stukken uiteen doen vallen
   • Vanmiddag brak een hevige windvlaag de ruit van de voorkamer.
     ▸ Ze probeert de suiker los te wrikken, omdat ze de macht van het brood wil breken door het in de tuin te begraven.[5]
     ▸ Hij had meerdere ribben gebroken en had maanden moeten revalideren.[6]
6. (psychologie) heel erg somber worden
   ▸ Hij zou onmiddellijk bereid zijn de schijn op te houden, maar ik zou bezwijken, ik zou breken zodra ik mijn moeders hoopvolle gezicht zag.[5]

Synoniemen

• kapot maken, schenden, stukslaan, verbrijzelen

Verwante begrippen

• breking, breuk, fractuur, schending, schennis, verbreking

Hyponiemen

Afgeleide begrippen

Vaste voorzetsels

• breken met

Uitdrukkingen en gezegden

• De staf over iets/iemand breken

Iets of iemand afkeuren

• Een lans breken voor iemand

Het voor iemand opnemen, ofwel: voor iemand de best doen diegene ergens mee te helpen iets te verkrijgen

• Een potje kunnen breken (bij iemand)

Een goede verstandhouding met iemand hebben, waardoor diegene niet gauw boos wordt

• Het ijs is gebroken

Na een afstandelijk begin is men vriendelijk tegen elkaar

• Iemand kunnen maken en breken

De mogelijkheid hebben om te beslissen over iemands leven en dood en diens welbevinden

• Je kan geen omelet maken zonder eieren te 'breken.

Om iets te bereiken moet je investeren en//of moeite doen

• Langzaam aan, dan breekt het lijntje niet

Je kunt beter rustig doorwerken, dan kan er het minste fout gaan

• Men kan geen ijzer met handen breken

Iets niet doen omdat er op dat moment de tijd/middelen niet voorhanden zijn

• Nood breekt wet

Onder moeilijke omstandigheden kunnen bepaalde dingen zijn geoorloofd die anders niet zouden mogen

• Nu breekt mijn klomp!

Dit vind ik verbijsterend/schokkend

• Wie breekt, betaalt

Wie schade veroorzaakt moet daar ook voor opdraaien

• een record breken

een record overtreffen zodat het vorige record geen record meer is

∗ Er is weer eens een antimaterierecord gebroken. In de botsing van zeer energierijke, geladen looddeeltjes hebben onderzoekers bewijs gevonden voor de zwaarste antimaterieversie van een atoomkern die ooit is waargenomen.[7]

• iemands hart breken

iemand heel verdrietig maken

1. ▸ Terwijl de drie vrouwen elkaar vasthouden, heeft Nella het gevoel dat haar hart kan breken.[5]

Vertalingen

1. in stukken uiteenvallen

4. veranderen van richting van stralen

5. in stukken uiteen doen vallen

Gangbaarheid

• Het woord breken staat in de Woordenlijst Nederlandse Taal van de Nederlandse Taalunie.
• In onderzoek uit 2013 van het Centrum voor Leesonderzoek werd "breken" herkend door:

Verwijzingen

1. ↑ "breken" in: Sijs, Nicoline van der, Chronologisch woordenboek. De ouderdom en herkomst van onze woorden en betekenissen, 2e druk, Amsterdam / Antwerpen: Veen, 2002; op website dbnl.org; ISBN 90 204 2045 3
2. ↑ breken op website: Etymologiebank.nl
3. ↑ Woordenboek der Nederlandsche taal (1864-2001).
4. ↑ Weblink bron
   Stadt, H. van de
   “Beknopt leerboek der natuurkunde” (1870)
5. 1 2 3
   Jessie Burton vert. Mieke Trouw-Luyckx
   “Het huis aan de gouden bocht” (2014), Luitingh-Sijthoff , ISBN 9789021809526
6. ↑
   Tim Voors
   “Alleen, De Pacific Crest Trail te voet van Mexico naar Canada”, eBook: Mat-Zet bv, Soest (2018), Fontaine Uitgevers
7. ↑ Weblink bron
   Karmela Padavic Callaghan
   “LHC breekt record met detectie zwaarste antimaterie-atoom ooit” (23 april 2025), newscientist
8. ↑ Door archive.org gearchiveerde versie van 21 oktober 2019 “Word Prevalence Values” op ugent.be