hoofd - WikiWoordenboek (original) (raw)

Nederlands

Uitspraak

• Geluid: hoofd (hulp, bestand)
• IPA: / hoft / (1 lettergreep); /ɦoːft/

Woordafbreking

• hoofd

Woordherkomst en -opbouw

• In de betekenis van ‘kop’ voor het eerst aangetroffen in 901 [1]

• afkomstig van: Middelnederlands: hovet Oudnederlands: hōvit Germaans: *haubudan Indo-Europees: *káput	Verwant in Germaans: West: Engels: head (Angelsaksisch: hēafod), Duits: Haupt, (Oudhoogduits: houbit), Fries: haed, haude (Oudfries: hāved, hāfd) Noord: Zweeds: huvud, Deens: hoved, Noors: hode, (Oudnoords: haufuð), IJslands: höfuð, Faeröers: høvd Oost: Gotisch: haubiþ

Zelfstandig naamwoord

het hoofd o

1. (anatomie) bovenste deel van het menselijk lichaam boven de hals, waarin zich de hersenen en oren, ogen en neus bevinden
   • Vroeger werden misdadigers van het hoofd ontdaan.
     ▸ Na een gigantische knal vlak boven ons hoofd stonden de stoere jonge gasten binnen tien seconden ook binnen. Zelfs zij waren zich rot geschrokken van de klap, en beseften dat het nu menens was. De meeste gezichten had ik nog nooit gezien.[2]
2. (figuurlijk) hoogste of voorste deel van een geheel
   • Aan het hoofd van de tafel stond een beeldje.
3. (figuurlijk) belangrijker, hoogste (als eerste deel van een samenstelling)
   • Je moet hoofd- en bijzaken uit elkaar te houden.
4. (bedrijfskunde) (figuurlijk), iemand die leiding geeft aan een onderdeel van een organisatie
   • Hij is het hoofd van de afdeling.
     ▸ Het hoofd van de Rooms-Katholieke Kerk in Nederland, kardinaal Eijk, zegt dat paus Franciscus een groot hart had voor de zwakkeren in de samenleving. "Dat liet hij steeds weer blijken in zijn teksten en door de bezoeken die hij bracht."[3]
5. (waterbeheer) haaks op een rivieroever of kust aangelegde krib, dam, golfbreker of (wandel-) pier
   • Op de hoofden zijn altijd wel hengelaars aan het vissen.
6. (scheepvaart) uitgebouwde aanlegsteiger of losplaats
7. (taalkunde) kernwoord van een constituent [2] (meestal een zelfstandig naamwoord of werkwoord)

1= hoofd, 2= gezicht, 3= hals, 4= schouder, 5= borst, 6= buik, 7= heup, 8= onderbuik, 9= penis, 10= dijbeen, 11= knie, 12= been, 13= enkel, 14= voet, 15= bovenarm, 16= elleboog, 17= onderarm, 18= pols, 19= hand

Synoniemen

• [1]: (informeel) bol zn [4], harses, kanis, kersenpit, knar [4], kop zn [2]
• [5]: krib, havendam, pier, steiger, wandelpier

Holoniemen

• [1] lichaam [1]

Verwante begrippen

• [5]: brug, dam, dijk, golfbreker

Hyponiemen

Afgeleide begrippen

Uitdrukkingen en gezegden

• Boter op het hoofd hebben

Zelf ook schuldig zijn (verkorte vorm van Wie boter op zijn hoofd heeft, moet niet in de zon gaan lopen)

• De hoofden bij elkaar steken

Onderling overleg voeren

• Een hoofd als een boei krijgen

Een erg rode kleur krijgen in het gezicht, erg blozen

• Geen haar op mijn hoofd die daaraan denkt

Ergens helemaal niets voor voelen

• Gloeiende/Vurige kolen op iemands hoofd stapelen

Iemand die iets verkeerds gedaan heeft of die zich vijandig opstelt, in plaats van te straffen juist vriendelijk tegemoettreden, waardoor diegene beschaamd gemaakt wordt. (Bron: Bijbel en Cultuur)

• Het hoofd (net) boven water kunnen houden

Net genoeg inkomen hebben om van te kunnen leven

• boven het hoofd hangen

dreigen

∗ Haar hangt een levenslange gevangenisstraf boven het hoofd.[4]

• Het hoofd in de schoot leggen

Opgeven en erin berusten

• Het hoofd koel houden

Onder moeilijke omstandigheden rationeel blijven denken

• Het hoofd loopt me om

Niet meer weten wat te doen (bijv. bij drukte)

• Het hoofd stoten

Ergens onprettig tegenaan lopen

• Iemand de hand boven het hoofd houden

Hem/haar in bescherming nemen, diegene (ten onrechte) buiten schot houden

• Iemand de oren van het hoofd eten.

Verschrikkelijk veel eten (bij iemand).

• Iemand het hoofd bieden

iemand weerstaan

• Iemand iets naar het hoofd slingeren

Een verwensing of ander soort belediging richting iemand uiten

• Iemand voor het hoofd stoten

Iemand beledigen

• Iets over het hoofd zien

Iets vergeten of ontbreken

• Met het hoofd tegen de muur lopen

Mislopen

• Niet goed bij zijn hoofd zijn

Niet goed bij zinnen zijn

• Wie boter op zijn hoofd heeft, moet niet in de zon gaan lopen

Wie zelf iets gedaan heeft wat verkeerd is, is niet de aangewezen persoon om een ander die iets soortgelijks heeft te beschuldigen

• Uit hoofde van
• Zich de haren uit het hoofd trekken

Zwaar emotioneel geroerd zijn door angst, spijt of wanhoop

• Ze had gebruld, zich de haren uit het hoofd getrokken, maar dat was allemaal al vlug weer over. [5]

• Ergens een hard hoofd in hebben

ergens pessimistisch over zijn

Vertalingen

1. een belangrijk lichaamsdeel, helemaal bovenaan het lichaam, waarin zich de hersenen...

2. het hoogste of het voorste deel

3. iemand die gezag heeft over anderen

5. golfbreker bij haveningang

Gangbaarheid

• Het woord hoofd staat in de Woordenlijst Nederlandse Taal van de Nederlandse Taalunie.
• In onderzoek uit 2013 van het Centrum voor Leesonderzoek werd "hoofd" herkend door:

Meer informatie

• Zie Wikipedia voor meer informatie.

Verwijzingen

1. ↑ "hoofd" in: Sijs, Nicoline van der, Chronologisch woordenboek. De ouderdom en herkomst van onze woorden en betekenissen, 2e druk, Amsterdam / Antwerpen: Veen, 2002; op website dbnl.org; ISBN 90 204 2045 3
2. ↑
   Tim Voors
   “Alleen, De Pacific Crest Trail te voet van Mexico naar Canada”, eBook: Mat-Zet bv, Soest (2018), Fontaine Uitgevers
3. ↑ Weblink bron “Bedroefde reacties op dood van paus: 'Miljoenen mensen geïnspireerd'” (21 april 2025), NOS
4. ↑ Weblink bron
   Meike Wijers
   “Australische schuldig bevonden in zaak veelbesproken paddenstoelenmoord.” (7-7-2025), NOS
5. ↑
   Lemaitre, Pierre
   "Tot ziens daarboven" 2014 ISBN 9789401601931 pagina 17
6. ↑ Door archive.org gearchiveerde versie van 21 oktober 2019 “Word Prevalence Values” op ugent.be