ijs - WikiWoordenboek (original) (raw)

Nederlands

[1] Een blokje ijs.

[2] Een ijsje.

Uitspraak

• Geluid: ijs (hulp, bestand)
• IPA: / ɛis / (1 lettergreep)
  • (Noord-Nederland): /ɛɪ̯s/, /æɪ̯s/
  • (Vlaanderen, Brabant): /ɛːs/
  • (Limburg): /ɛɪ̯s/

Woordafbreking

• ijs

Woordherkomst en -opbouw

• In de betekenis van ‘bevroren water’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1240 [1]
• In de betekenis van ‘bevroren water of room als lekkernij’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1793 [1]

Zelfstandig naamwoord

het ijs o

1. (natuurkunde) de vaste vorm van water, bevroren water
   • Water wordt op 0° Celsius ijs.
   • Het ijs is nog niet dik genoeg om op te staan.
     ▸ Het was een ijskoude nacht en ik werd meerdere malen bibberend wakker. Verbaasd zag ik de volgende ochtend dat er een dun laagje ijs op mijn tent lag.[2]
2. (voeding) een lekkernij, meestal op basis van zuivel, die in bevroren toestand wordt gegeten
   • IJs is een geliefd verfrissingsmiddel tijdens warme zomers.
     ▸ Ik heb haar niet uitgemaakt voor racist! Straks gaat ze ook nog Israël, het Palestijnse conflict en Ben en Jerry's ijs erbij halen.[3]

Hyponiemen

Afgeleide begrippen

Uitdrukkingen en gezegden

• IJs en weder dienende

als de (weers)omstandigheden meewerken [4]

• Als het water zakt, dan kraakt het ijs.

een logisch gevolg; humoristisch gebruikt voor het laten van een wind tijdens het plassen

• Beslagen ten ijs komen

goed voorbereid zijn en zeker zijn

• Het ijs is gebroken

na een kil begin is men vriendelijk tegen elkaar

• Met Sint Juttemis als de kalveren op het ijs dansen

Nooit! (Sint Juttemis valt op 17 augustus, en dan ligt er geen ijs)

• Niet over één nacht(s) ijs gaan/men gaat niet over ijs van één nacht

Een voorzichtige aanpak hanteren. Niet overhaast handelen.

1. ▸ De eerste stap op weg naar heiligheid is zaligverklaring. Om zalig te worden is er een wonder nodig. Meestal is dat een wonderbaarlijke genezing, waarbij er diepgravend medisch onderzoek plaatsvindt om uit te zoeken of de genezing echt onverklaarbaar is. De Kerk gaat daarbij niet over één nacht ijs.[5]

• Onbeslagen ten ijs komen

niet voorbereid zijn

• Zich op glad ijs wagen/begeven

ergens over gaan praten waar die weinig van af weet

Overerving en ontlening

• Indonesisch: es

Vertalingen

1. de vaste vorm van water, bevroren water

2. een lekkernij die in bevroren toestand wordt gegeten

Werkwoord

ijs

1. eerste persoon enkelvoud tegenwoordige tijd van ijzen
   • Ik ijs.
2. gebiedende wijs van ijzen
   • IJs!
3. (bij inversie) tweede persoon enkelvoud tegenwoordige tijd van ijzen
   • IJs je?

Gangbaarheid

• Het woord ijs staat in de Woordenlijst Nederlandse Taal van de Nederlandse Taalunie.
• In onderzoek uit 2013 van het Centrum voor Leesonderzoek werd "ijs" herkend door:

Meer informatie

• Zie Wikipedia voor meer informatie.

Verwijzingen

1. 1 2 "ijs" in: Sijs, Nicoline van der, Chronologisch woordenboek. De ouderdom en herkomst van onze woorden en betekenissen, 2e druk, Amsterdam / Antwerpen: Veen, 2002; op website dbnl.org; ISBN 90 204 2045 3
2. ↑
   Tim Voors
   “Alleen, De Pacific Crest Trail te voet van Mexico naar Canada”, eBook: Mat-Zet bv, Soest (2018), Fontaine Uitgevers
3. ↑
   Marion Pauw e.a.
   “4 wandelaars en een Siciliaan” (2022), The House of Books, ISBN 9789044363340
4. ↑ onzetaal.nl
5. ↑ Weblink bron
   Liedeke Morssinkhof
   “Priester Titus Brandsma morgen heilig verklaard, genezen Amerikaan is erbij” (14 mei 2022), NOS
6. ↑ Door archive.org gearchiveerde versie van 21 oktober 2019 “Word Prevalence Values” op ugent.be