mes - WikiWoordenboek (original) (raw)

Nederlands

Een broodmes

Uitspraak

Geluid: mes (hulp, bestand)
IPA: / mɛs / (1 lettergreep)

Woordafbreking

Woordherkomst en -opbouw

[A]: In de betekenis van ‘snijwerktuig’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 1240 [1] [2]
- >Germaans *mati + *sahs: voedsel-zaag, waarvan het laatste element weer afgesleten is, vgl. Duits: Messer; het eerste element is tegenwoordig nog bewaard in metworst
[B]: van Jiddisch מת (mes) "lijk"[3]

enkelvoud	meervoud
naamwoord	mes	messen
verkleinwoord	mesje	mesjes

Zelfstandig naamwoord

[A] het mes o

(gereedschap) (huishouden) een dun lang werktuig met een scherp geslepen kant waarmee bijv. etenswaren gesneden kunnen worden
- Hij nam een mes en sneed het brood ermee.
(wapen) een voorwerp als onder [1], maar dan als wapen gebruikt (i.p.v. in het huishouden)
▸ ' Quick pakte haar mes en begon een stukje van de tong op te lichten, en ik had het vreemde gevoel dat ik te veel had gezegd zonder echt iets te zeggen.[4]
▸ Hij kijkt om zich heen, alsof hij half verwacht dat er vanachter een heg een piraat tevoorschijn springt die hem een mes tegen zijn keel drukt.[5]

Verwante begrippen

[1] krabber, schaar zn , schraper, vijl zn , vouwbeen
[2] degen, dolk, kris, zwaard

Hyponiemen

Afgeleide begrippen

Uitdrukkingen en gezegden

Als een [warm] mes door de boter gaan

Heel gemakkelijk gaan

De messen slijpen

Alles in gereedheid brengen (voor iets wat veel inspanning vergt)

Het mes tussen de tanden hebben

Zich keihard voor iets inzetten omdat er heel veel op het spel staat (vaak in de vorm met het mes tussen de tanden)

Iemand het mes op de keel zetten

Allerlei middelen gebruiken om iemand onder druk te zetten

Iets voor het mes hebben
Met het mes in de buik (blijven) zitten
Onder het mes gaan

Een examen of onderzoek moeten ondergana; (medisch)

geopereerd worden

Onder het mes zitten

Een examen hebben, ofwel: in angstige omstandigheden zitten

Spreekwoorden

Daar hangt het mes uit

Dat is een echte uitdaging

Des baljuws messen snijden zeer

De rechtspraak reikt ver

Het mes snijdt aan twee kanten

Iets levert op twee manieren en/of voor beide partijen voordeel op; 2) Men kan er op verschillende manieren tegenaan kijken

Het zijn niet allen koks die lange messen dragen

Uiterlijk vertoon bewijst niets, ofwel: het gereedschap hebben maakt iemand nog geen vakman

Overerving en ontlening

Japans: メス (mesu), een medische term: scalpel

Vertalingen

Zelfstandig naamwoord

[B] het mes o

(Jiddisch-Hebreeuws) overledene in de uitdrukking: kaals mes

Synoniemen

Gangbaarheid

Het woord mes staat in de Woordenlijst Nederlandse Taal van de Nederlandse Taalunie.
In onderzoek uit 2013 van het Centrum voor Leesonderzoek werd "mes" herkend door:

99 %	van de Nederlanders;
100 %	van de Vlamingen.[6]

Meer informatie

Zie Wikipedia voor meer informatie.

Verwijzingen

↑ "mes" in: Sijs, Nicoline van der, Chronologisch woordenboek. De ouderdom en herkomst van onze woorden en betekenissen, 2e druk, Amsterdam / Antwerpen: Veen, 2002; op website dbnl.org; ISBN 90 204 2045 3
↑ mes op website: Etymologiebank.nl
↑ Stichting Hebreeuwse en Jiddisje woorden in het Nederlands
↑
Jessie Burton vert. Marja Borg
“De muze” (2017), Luitingh-Sijthoff , ISBN 9789024574704
↑
Jessie Burton vert. Mieke Trouw-Luyckx
“Het huis aan de Herengracht” (2022), Luitingh-Sijthoff , ISBN 9789024586332
↑ Door archive.org gearchiveerde versie van 21 oktober 2019 “Word Prevalence Values” op ugent.be

Afrikaans

Uitspraak

Zelfstandig naamwoord

mes

(gereedschap) mes

Meer informatie

Zie Wikipedia voor meer informatie.

Frans

Uitspraak

Geluid: mes (hulp, bestand)
IPA: /mɛ/, /me/

Woordafbreking

nominatief	genitief	datief	accusatief	benadrukt
je	mon / ma / mes	moi	me	moi

Bezittelijke voornaamwoorden in het Frans
bezitter:	wat bezeten wordt:
enk	mv
m	v	—
enk	1e pers.	mon	ma	mes
2e pers.	ton	ta	tes
3e pers.	son	sa	ses
mv	1e pers.	notre	nos
2e pers.	votre*	vos*
3e pers.	leur	leurs
* als beleefdheidsvorm zowel meervoud als enkelvoud