weer - WikiWoordenboek (original) (raw)

Nederlands

Uitspraak

• Geluid: weer (hulp, bestand)
• IPA: / wer / (1 lettergreep)
  • (Noord-Nederland): /ʋɪːr/
  • (Vlaanderen, Brabant): /β̞eːr/
  • (Limburg): /weːr/

Woordafbreking

• weer

Woordherkomst en -opbouw

• [A] ‘atmosferische gesteldheid’: eerste datering 1240; syncopering uit verouderd weder, uit Middelnederlands wēder, ontwikkeld uit Oergermaans *wedran, bij Indo-Europees *h₂eh₁-tro-.[1] Evenals Duits Wetter, Engels weather, Fries waar en Zweeds väder.
• [B] ‘gecastreerde ram of bok’: eerste datering 901; syncopering uit verouderd weder, uit Middelnederlands wēder, uit Oudnederlands wither, ontwikkeld uit Oergermaans *weþruz, afleiding van de Indo-Europese wortel *uetos ‘jaar’.[2] Evenals Duits Widder ‘ram’ en Engels wether ‘hamel’.
• [C] ‘afweer; wal, muur’: eerste datering 777; Middelnederlands wēre ‘tegenstand, verdediging, schans, wapen, strijd’, uit Oudnederlands weri ‘verdediging’, ontwikkeld uit Oergermaans *wari- ‘afweer, verdediging’, verbaalnomen bij het werkwoord *warjana- ‘verdedigen’, waarvoor zie verder Ndl weren.[3] Evenals Duits Wehr v ‘leger’.
• [D] ‘eelt; vochtstip’: Middelnederlands weer m ‘knoest, eelt’, ontwikkeld uit Oergermaans *warzaz, bij Indo-Europees *uors-ó- ‘piek, top’, waartoe ook behoort Latijn verrūca ‘wratje’.[4] Evenals gewestelijk war ‘knoest, eelt’ ~ Vlaams warre v ‘eelt, wrat’, Oudengels wearr ‘eeltknobbel’ en Oudfries wersene ‘rimpels’.
• [E] ‘visweer’: eerste datering 1214; Middelnederlands weer, ontwikkeld uit Oergermaans *weran, bij Indo-Europees *h₂uer- ‘tegenhouden, afweren, redden’, dezelfde wortel als weren (zie aldaar).[5] Evenals Nederduits Wehr o ‘bolwerk, dam’ en Engels weir ‘stuw; visweer’ [6]
• [F] ‘heerschappij over een vastgoed’; Middelnederlands weer, were, ontwikkeld uit Oergermaans *warīn, afgeleid uit het werkwoord *warjana- ‘verdedigen’, waarvoor zie verder Ndl weren.[7] Evenals Middelhoogduits wēre v, Faeröers veri m ‘bezit’ en wellicht Gotisch warei v ‘sluwheid, verslagenheid’.
• [G] ‘landerijen tussen weersloten’; Middelnederlands were ‘gezamenlijke tussen twee sloten gelegen boerderijen, door sloten omgeven perceel’, ontleend aan Oudfries were ‘perceel, grondbezit, hofstede’ (waaruit Nieuwfries war ‘laaggelegen grasland’).[8]
• [H] ‘man’; Middelnederlands wer-, ontwikkeld uit Oergermaans *wiraz, bij Indo-Europees *uiH-ró-, waaruit ook Latijn vir
• [I] bw erfwoord via Middelnederlands weder van Oudnederlands wethar, als bijwoord van tijd: ‘opnieuw’ aangetroffen vanaf 901 [9] [10] [6]

Zelfstandig naamwoord

[A] het weer o

1. (meteorologie) de atmosferische omstandigheden [1]
   ▸ De hele dag was het vriendelijk en rustig weer geweest, maar nu kwam er vanaf de andere kant van de berg een zwaar onweer op me af dat om de paar seconden fel oplichtte.[11]
2. de gevolgen van 1

Synoniemen

• [1] weder

Hyponiemen

Afgeleide begrippen

Vertalingen

1. atmosferische gesteldheid

Zelfstandig naamwoord

[B] de weer m

1. (landbouw) gesneden ram of geitenbok [2]

Synoniemen

• weder, hamel

Afgeleide begrippen

• (samenstellingen): weerlam, weernat, werevlees

Vertalingen

Zelfstandig naamwoord

[C] de weer v

1. het afweren, tegenstand, verwering, weerstand
2. werkzame beweging, kracht, macht
3. verschansing, verdedigingswerk (wal, muur, dijk) [3]

Afgeleide begrippen

• (afleidingen): afweer, tegenweer, verweer, weerbaar, weerloos
• (samenstellingen): landweer, noodweer, strijkweer, waterweer, weerbloem, weerstand

Uitdrukkingen en gezegden

• Mooi weer spelen

zich mooier voordoen dan men is

• Vroeg in de weer zijn

vroeg aan het werk zijn

• In de weer zijn

druk bezig zijn

Werkwoord

[C] weer

1. eerste persoon enkelvoud tegenwoordige tijd van weren
   • Ik weer.
2. gebiedende wijs van weren
   • Weer!
3. (bij inversie) tweede persoon enkelvoud tegenwoordige tijd van weren
   • Weer je?

Zelfstandig naamwoord

[D] het weer o

1. eelt
2. aantasting, mede door invloed van licht en vochtigheid, vochtstip
   • Doordat de tent nat werd opgerold bleek er enige dagen later het weer in te zitten
3. (België, Zeeuws, Noord-Brabants) knoest, kwast, knobbel [12]

Synoniemen

• [1] eelt
• [2] spocht

Afgeleide begrippen

• (afleiding): verweren

Vertalingen

Zelfstandig naamwoord

[E] de weer v

1. afgesloten plaats aan zee voor visvangst, gevlochten visnetten ter afsluiting van water om vis te bewaren; visweer
2. (gewestelijk) kleischoor, d.i. al dan niet met riet begroeide krib van klei[13]

Afgeleide begrippen

• (samenstellingen): haringweer, visweer, weersloot, weervisserij

Vertalingen

Zelfstandig naamwoord

[F] de weer v

1. (leenstelsel) recht op de heerschappij (beheer, genot of bewoning) over goederen, ambten en mensen (onvrije dienaren) die wel of niet aan een ander toebehoren

Afgeleide begrippen

• (samenstellingen): bruikweer, tijnsweer, weergoed, weerman, weervast

Vertalingen

1. feodaal recht op de heerschappij over een vastgoed

Zelfstandig naamwoord

[G] de weer v / m

1. (Noord-Hollands) landerijen tussen twee afwateringssloten (de zogenaamde weersloten)

Bijwoord

[H] weer

1. nog een keer
   • Weer wordt een volk gehersenspoeld door een autoritaire regering
     Weer worden jonge soldaten gestuurd naar zinloze acties
     Weer komen zij terug in lijkenzakken of met afgehakte ledematen
     Weer moeten miljoenen burgers vluchten uit hun vertrouwde omgeving
     Weer viert het fervente nationalisme hoogtij
     ▸ Het vernieuwde Hoofdstation van Groningen moet op 13 juli weer volledig opengaan.[14]
     ▸ Het KNGMG hoopt dat er nog gesprekken volgen met de vele instituten en bedrijven in binnen- en buitenland die gebruikmaken van de kennis en faciliteiten van de VU. "We begrijpen dat de kosten hoog zijn voor de VU, en dat er financiële problemen zijn, maar dit is rücksichtslos. Dit moet je niet zelfstandig als instituut doen. Verschillende organisaties willen het gesprek aangaan. Verken nu eerst goed samen wat de mogelijkheden zijn voordat je iets afbreekt dat je niet snel weer opbouwt."[15]
2. van de andere kant (vaak als eerste deel van samenstellingen als weerspraak en weerstrijd)

Synoniemen

• weder
• [1] nogmaals, opnieuw
• [2] tegen

Afgeleide begrippen

• alweder

Afgeleide begrippen

Verwante begrippen

• alweer, wederom, van voren af aan

Uitdrukkingen en gezegden

• [1] het is weer raak
  een al vaker ervaren ongewenste toestand herhaalt zich
• [2] weer terecht zijn
• [1] het ene oor in, het andere weer uit
  iets (een raad e.d.) wel horen maar het vervolgens meteen weer vergeten; gezegd van hardleerse personen aan wie hetzelfde steeds weer opnieuw moet worden verteld
• [2] weg en weer

Vertalingen

weer terecht zijn

• Duits: wieder da sein, wieder aufgetaucht sein

het is weer raak

• Duits: es ist wieder so weit

Gangbaarheid

• Het woord weer staat in de Woordenlijst Nederlandse Taal van de Nederlandse Taalunie.
• In onderzoek uit 2013 van het Centrum voor Leesonderzoek werd "weer" herkend door:

Meer informatie

• Zie Wikipedia voor meer informatie.

Verwijzingen

1. 1 2 weer op website: Etymologiebank.nl
2. 1 2 weer op website: Etymologiebank.nl
3. 1 2 weer op website: Etymologiebank.nl
4. ↑ Guus Kroonen, Etymological Dictionary of Proto-Germanic, Leiden: Brill, 2013, blz. 575
5. ↑ Guus Kroonen, Etymological Dictionary of Proto-Germanic, Leiden: Brill, 2013, blz. 579
6. 1 2 "weer" in: Sijs, Nicoline van der, Chronologisch woordenboek. De ouderdom en herkomst van onze woorden en betekenissen, 2e druk, Amsterdam / Antwerpen: Veen, 2002; op website dbnl.org; ISBN 90 204 2045 3
7. ↑ Guus Kroonen, Etymological Dictionary of Proto-Germanic, Leiden: Brill, 2013, blz. 574
8. ↑ Gerald van Berkel en Kees Samplonius, Nederlandse plaatsnamen verklaard, Rotterdam: Mijnbestseller.nl, 2018.
9. ↑ Woordenboek der Nederlandsche taal (1864-2001).
10. ↑ weer op website: Etymologiebank.nl
11. ↑
    Tim Voors
    “Alleen, De Pacific Crest Trail te voet van Mexico naar Canada”, eBook: Mat-Zet bv, Soest (2018), Fontaine Uitgevers
12. ↑ Woordenboek der Nederlandsche taal (1864-2001).
13. ↑ Theodorus Henricus van Doorn, Terminologie van Riviervissers in Nederland, Assen: Van Gorcum, 1971.
14. ↑ Weblink bron “Station Groningen ruim twee maanden dicht vanwege verbouwing” (10 mei 2025), NOS
15. ↑ Weblink bron
    Sven Schaap
    “Werkveld luidt noodklok op actiedag tegen verdwijnen aardwetenschappen VU” (6 mei 2025), NOS
16. ↑ Door archive.org gearchiveerde versie van 21 oktober 2019 “Word Prevalence Values” op ugent.be

Limburgs

Uitspraak

• IPA:
  • (Etsbergs): /weːʁ/
  • (Maastrichts): /weːʁ/
  • (Montforts): /weːʁ/
  • (Roermonds): /weːʁ/
  • (Venloos): /weɪ/

Persoonlijk voornaamwoord

weer

1. wij
2. men

Verbuiging

• Verder bestaat ook nog de tweevoud met de vorm weet.

Nedersaksisch

Woordafbreking

• weer

Zelfstandig naamwoord

weer

1. (meteorologie) weer; de atmosferische omstandigheden

Veluws

Woordafbreking

• weer

Zelfstandig naamwoord

weer

1. (meteorologie) weer; de atmosferische omstandigheden