Journalist (original) (raw)
Een journaliste voor de camera tijdens een milieuramp
Een journalist of journaliste is een beroepsbeoefenaar die nieuwsfeiten verzamelt over recente gebeurtenissen van algemeen belang, die deze feiten onderzoekt of analyseert en daarover publiceert in een actueel (nieuws)medium. Deze activiteit wordt journalistiek genoemd, een woord dat is afgeleid van het Franse journal, wat dagboek of dagblad betekent.
Journalist wordt gezien als een vrij beroep, dat wil zeggen dat er door de overheden in veel westerse landen formeel geen beperking aan de uitoefening ervan wordt opgelegd, ook niet door eisen aan de beroepsbeoefenaren.
In Nederland en België is dat formeel het geval: iedereen die journalistiek als beroep heeft, kan zich in Nederland en België journalist noemen, ongeacht met welk communicatiemiddel diegene werkt en of het bezoldigd gebeurt of niet. In sommige andere landen moet men een specifieke opleiding afgerond hebben om journalistiek te mogen bedrijven.
De pers met Vladimir Poetin
Maar dat betekent niet dat alle journalisten zomaar overal binnen mogen gaan, alleen maar omdat ze zich 'journalist' noemen. Veel organisaties, waaronder de overheid, stellen bepaalde eisen aan journalisten, als zij aanspraak willen maken op bijzondere (pers-)faciliteiten. Een voorbeeld van zo'n eis is het bezit van een politieperskaart of een andere perskaart voor toelating tot een rampgebied. Sommige organisaties eisen accreditatie alvorens journalisten worden toegelaten tot bijvoorbeeld de perstribune van het parlement. Ook journalistenvakbonden, zoals in Nederland de Nederlandse Vereniging van Journalisten, stellen eisen aan de toelating van nieuwe leden.
In bepaalde gevallen wil men net géén journalist zijn, om niet gebonden te zijn aan beperkingen en regels die voor journalisten gelden. Een voorbeeld is Karl Vannieuwkerke.[1]
Het werk van een verslaggever wordt door een redacteur of eindredacteur gecontroleerd en zo nodig bewerkt voordat het wordt gepubliceerd. Elk medium heeft hiervoor zijn eigen systematiek. Op veel kleinere krantenredacties vallen de functies verslaggever en redacteur vaak samen. De eindverantwoordelijkheid over de gehele journalistieke inhoud van de publicatie valt onder een hoofdredacteur; de eindredacteur is meestal degene die de actueel uitgebrachte editie goedkeurt.
Elk artikel dat geproduceerd is door een journalist kan getoetst worden door een externe min of meer onafhankelijke commissie. In Nederland gebeurt dat door de Raad voor de Journalistiek. Iedereen die zich door een artikel benadeeld voelt, kan zich tot deze raad wenden. De raad heeft echter geen dwingende middelen om te straffen.
De Nederlandse Vereniging van Journalisten NVJ is een belangenorganisatie voor Nederlandse journalisten.
De titel 'journalist' is in België niet beschermd; iedereen mag zich in België 'journalist' noemen zonder strafbaar te zijn. Enkel de titel 'beroepsjournalist' is wettelijk beschermd. De Algemene Vereniging van Beroepsjournalisten (AVBB) is op federaal niveau is bevoegd om via de Erkenningscommissie en de Commissie van Beroep de deontologie (erkende titel) van de beroepsjournalist te bewaken en perskaarten af te leveren of weer in te trekken.[2] Nederlandstalige journalisten kunnen terecht bij de Vlaamse Vereniging van Journalisten (VVJ), Franstalige bij de Association des journalistes professionnels (AJP).
In een wet van 30 december 1963 is de titel ingevoerd om professionele journalisten specifieke faciliteiten te geven en aanvaardbare werkvoorwaarden te realiseren om hun werk uit te voeren. Enkel journalisten die sinds twee jaar hun (hoofd)beroep hebben gemaakt van journalistiek, en dit in een medium dat algemene berichtgeving verstrekt, kunnen aanspraak maken op de titel. Professionele journalisten die voor de gespecialiseerde media of vakpers werken, maken aanspraak op een eigen titel: die van journalist van beroep.[2] Hun belangenorganisatie, de Vereniging van Journalisten van de Periodieke Pers, ging medio 2016 op in de VVJ.
Bij betwistingen kunnen Nederlandstalige beroepsjournalisten in België een beroep doen op de Raad voor de Journalistiek.
Daarnaast bestaat in België nog de Vlaamse Journalisten Vereniging (VJV), die uit 1965 dateert en onderdeel uitmaakt van de Vlaamse Beweging.[3] Deze vereniging geeft een eigen perskaart uit, die echter geen officiële status heeft. De VJV is met name sterk vertegenwoordigd onder journalisten die hun vak parttime of als nevenbetrekking uitoefenen.[4]
In Nederland kan men een hbo-studie journalistiek volgen in Rotterdam, Zwolle, Tilburg, Utrecht, Ede of Amsterdam. In Amsterdam heet de opleiding Nieuws en Media. Hoewel bij het merendeel een studieduur geldt van vier jaar, kunnen studenten aan de Rotterdamse, Edese, Utrechtse en Zwolse hbo-opleidingen journalistiek in drie jaar afstuderen door de 'versnelde route' te kiezen.
Na afronding van deze bachelor opleiding verkrijgt men de internationaal herkenbare graad Bachelor of Journalism (BJ). Tegenwoordig is het in Nederland ook mogelijk om een universitaire vervolgstudie te doen in journalistiek aan de Erasmus Universiteit Rotterdam, de Universiteit van Amsterdam, de Vrije Universiteit Amsterdam, de Universiteit Leiden, de Universiteit Utrecht of de Rijksuniversiteit Groningen, alle leidende tot de universitaire graad Master of Arts (MA). Ook een aantal hogescholen in Nederland bieden vervolgopleidingen aan, maar dan leidende tot de professionele Master of Journalism (MJ). Deze masterstudies waren eerder al in andere landen mogelijk.
In Vlaanderen bestaat sinds de invoering van de bachelor-masterstructuur een driejarige Bachelor in de Journalistiek aan de hogescholen van Antwerpen, Brussel, Mechelen, Hasselt, Gent en Kortrijk. Een Master in de journalistiek kan gevolgd worden aan de KU Leuven, de LUCA School of Arts te Brussel en de Vrije Universiteit Brussel. Deze studie is enkel toegankelijk voor academische bachelors en masters. Studenten met een professionele bachelor journalistiek moeten een schakeljaar volgen om aan deze master te mogen beginnen. De Universiteit Gent en Universiteit Antwerpen bieden binnen de opleiding tot Master in de communicatiewetenschappen een afstudeerrichting journalistiek aan.[5]
De oudste opleiding journalistiek is die van de Vrije Universiteit Brussel (VUB). Ze bestaat al sinds het jaar 2000[6] en maakte eerst als voortgezette opleiding deel uit van de Erasmus Hogeschool Brussel om dan vanaf 2014 als masteropleiding aan de VUB verder te gaan.
Ook communicatiewetenschappelijke opleidingen die niet uitdrukkelijk focussen op journalistiek kunnen gezien worden als een goede voorbereiding op het beroep. Hetzelfde geldt voor een opleiding tot Bachelor in de toegepaste communicatie. Meer algemeen is elke hogere opleiding waarin taalvaardigheid en algemene ontwikkeling ruim aan bod komen een goede voorbereiding op het beroep van journalist. Veel journalisten zijn bijvoorbeeld germanist, romanist of historicus van opleiding.
Journalisten moeten over specifieke vaardigheden beschikken om hun werk goed te kunnen doen. De belangrijkste zijn:
- Nieuwsgaring, het verzamelen van nieuws en informatie. Dat kan op diverse manieren, bijvoorbeeld via observaties ter plekke (bijwonen van sportwedstrijden en parlementsvergaderingen, tentoonstelling bezoeken), via interviews of eigen onderzoek. Ook de aanleidingen om ergens in te duiken kunnen divers zijn, zoals: ontvangen attenderingen, politieke agenda (parlementsvergaderingen, persconferenties door bewindspersonen), tips van burgers, radio- en tv-uitzendingen. Ook kan een bureaudirecteur binnengekomen andere berichten doorschuiven naar een journalist om verder uit te zoeken en/of te bewerken.
- Beoordelen en selecteren van informatie op nieuwswaarde. Criteria zijn veelal: 1) moet actueel zijn, moet ten minste één nieuwsfeit bevatten dat niet eerder bekend was; 2) de gebeurtenis moet van belang zijn: hoe meer betrokkenen, hoe dichterbij een gebeurtenis plaats vond, hoe onverwachter en zeldzamer een gebeurtenis is, hoe negatiever het nieuws is en hoe bekender de persoon, hoe hoger de nieuwswaarde kan zijn; ook een vervolg op een eerder bericht kan aanleiding zijn voor een bericht.
- Factchecking: nagaan of de verkregen informatie klopt.
- Wederhoor toepassen: ook de mening en visie van de andere partij moet aan bod komen.
- Artikelen schrijven of (nieuws-)uitzendingen maken die voldoen aan de eisen die de uitgever of omroep daaraan stelt. Algemene eisen: een bericht geeft in ieder geval antwoorden op de vijf W's + H, is met vaart geschreven of verteld, is bondig, zonder ambtelijke taal, in korte zinnen, goed te begrijpen, objectief, feitelijk, in de derde persoon (onpersoonlijk, niet in de ik- of wij-vorm), in actieve zinnen, en met bronvermelding. Daarnaast moet een bericht passen binnen de redactionele formule; die bevatten richtlijnen voor een mediaproduct, waarin doelgroep, doelstellingen, inhoudelijke thema’s, tone-of-voice en look & feel zijn vastgelegd. En ten slotte moet een nieuwsbericht een afgesproken lengte hebben en “oprolbaar” zijn: het belangrijkste staat bovenaan of komt eerst, na elke alinea is het bericht af te breken zonder aan de nieuwswaarde ervan afbreuk te doen, zodat een bericht gemakkelijk kan worden ingekort als blijkt dat er toch geen ruimte is voor het hele bericht.
- Een netwerk opbouwen en onderhouden van mensen die als informant kunnen dienen. Dat vergt soms enige balanceerkunst omdat een journalist ook onafhankelijkheid moet kunnen bewaren en dus niet al te goed bevriend met informanten kan worden.
- Bronnen, zegslieden, informanten beschermen, óók als de journalist onder druk wordt gezet om een bron te onthullen.
Journalisten kunnen worden getypeerd naar medium, functie en naar onderwerp of specialisatie.
In praktisch elk medium werken journalisten: 'schrijvende pers', fotojournalist, radio, televisie en op internet bijvoorbeeld podcastmaker, vlogger en blogger.
Op een redactie werken verschillende soorten journalisten. Bij bijna elk medium hebben ze dezelfde titel of functienaam:
- commentatoren, ook wel opiniemakers genoemd;
- eindredacteuren;
- hoofdredacteuren, zij dragen de eindverantwoordelijkheid voor een product of uizending
- onderzoeksjournalisten, die in een actueel onderwerp of misstand duiken om dat helemaal uit te spitten, meestal betreffen dit langer lopende projecten;
- persfotografen;
- presentatoren (bij radio en tv), inclusief nieuwslezers;
- (bureau-)redacteuren:
- bij de schrijvende pers bewerken en corrigeren ze vaak de inhoud van publicaties van collega's (corrigeren, inkorten, illustraties erbij zoeken, e.d.), doen research achter hun bureau, behandelen binnengekomen attenderingen, tips en persberichten (selectie, nader onderzoek, bewerken tot artikel of onderwerp in een uitzending);
- bij radio en tv zoeken ze zelf zaken uit en helpen ze bij de voorbereidingen van uitzendingen, van het opsporen van geschikte gasten en factchecking tot het bijeen zoeken van video- en geluidsfragmenten;
- verslaggevers van het nieuws, te vinden bij alle soorten media; bij radio-, tv- en podcast-uitzendingen doen ze live verslag van actuele onderwerpen en gebeurtenissen, bij kranten en nieuwssites schrijven ze er nieuwsartikelen over.
Sommige journalisten zijn allround. Anderen hebben zich gespecialiseerd in een bepaald onderwerp, zoals bedrijfsjournalisten, oorlogsverslaggevers of in economie, financiën, politiek (binnen- en buitenlands), regio of stad, cultuur, kunst, film, podiumkunsten, muziek, sport, wetenschap, techniek, ICT, Juridische zaken (rechtspraak, rechterlijke macht), misdaad, boeken, koken, amusement (inclusief roddeljournalisten) of royalty. Zij volgen het nieuws over hun onderwerp op de voet, doen er verslag van, duiden het nieuws en kunnen er ook goed onderbouwde recensies over maken.
Net als andere burgers hebben journalisten en uitgevers zich aan de wet te houden. Bijvoorbeeld: het Auteursrecht, het Burgerlijk wetboek en het Strafrecht. Zo mag men geen plagiaat plegen en moet men bronnen vermelden (Auteursrecht), mag men geen staatsgeheimen publiceren, opzettelijk iemand beledigen, zomaar aantijgingen publiceren zonder onderbouwing of iemands privacy schenden.
Aan de andere kant zijn er ook wetten die journalisten juist kunnen helpen bij hun werk. Enkele voorbeelden:
- Verschoningsrecht: Journalisten wensen te beschikken over een wettelijk erkend verschoningsrecht, waardoor zij niet gedwongen kunnen worden om hun bronnen te onthullen. In Nederland is dit sinds 1 oktober 2018 bij wet geregeld.[7]
- Met een beroep op de Wet open overheid (WOO) kan elke burger in Nederland kopieën van overheidsdocumenten opvragen, dus ook journalisten, die er geregeld gebruik van maken.
Veel media beschikken over een Redactiestatuut, die waarborgt dat de content onafhankelijk is van de commerciële tak en de directie van het bedrijf. Hierdoor kunnen journalisten bijvoorbeeld ook misstanden aan de kaak stellen die spelen bij bedrijven van adverteerders. Er zijn ook standaarden voor beroepsgedrag van journalisten, inclusief ethische normen, zoals de Code van Bordeaux (1954, Global Charter of Ethics for Journalists) fungeert als wereldwijde standaard voor beroepsgedrag van journalisten in hun werkzaamheden.
Er zijn ook nog enkele specifieke standaarden voor Nederland:
- Leidraad van de Raad voor de Journalistiek (Nederland)[8]. Deze leidraad bevat minimumnormen waaraan journalisten en hun redacties zich dienen te houden en wordt gebruikt bij de behandeling van klachten over journalistieke producten.
- Code voor de Journalistiek[9] van het Nederlands Genootschap van Hoofdredacteuren. Deze code is vooral voor intern gebruik en dient als leidraad bij dagelijkse ethische dilemma's.
Het beroep van journalist is niet zonder risico. In oorlogsgebieden en in autoritair bestuurde landen kun je gevangen worden gezet of zelfs worden vermoord als je berichten publiceert die het regime onwelgevallig zijn.
Ook in Europese landen kan een journalist worden vermoord: in 2017 trof dat lot de Maltese Daphne Caruana Galizia en in 2018 de Slovaak Ján Kuciak.
Maar ook in het relatief veilige Nederland en België ontkom je niet aan geweld, haatberichten en doodsbedreigingen als je artikelen of andere media-uitingen publiceert die betrokkenen niet zinnen. De reikwijdte van vrijheid van meningsuiting uit de grondwet is niet tot iedereen doorgedrongen (men claimt het vaak wel voor zichzelf, maar respecteert het niet voor anderen).
Daarnaast kunnen degenen die in een te publiceren artikel of boek worden besproken, dure juridische procedures (SLAPP) aanspannen als zij zich in hun eer voelen aangetast; of de publicatie wel of niet de waarheid spreekt is voor hen niet van belang. Hierdoor moet een uitgever hoge kosten maken om gelijk te krijgen. Dat kan een reden zijn om een artikel, boek of programma dan maar terug te trekken.
Lijst van in oorlogsgebied omgekomen Nederlandse journalisten
Raad voor de Journalistiek (België)
Raad voor de Journalistiek (Nederland)
Commissie van eerste aanleg voor de erkenning en de bescherming van de titel van beroepsjournalist (België)
Voorbeelden van taalhulpen om ambtelijke taal te vermijden:
Bronnen, noten en/of referenties
- ↑ 'Dit neigt naar censuur.' Onvrede omdat 'Vive le vélo' critici blokkeert op Facebook en Instagram, Humo, 4 maart 2024
- 1 2 Journalist van beroep, journalistenloket.be, geraadpleegd 27 juni 2017.
- ↑ Hommeles in journalistenland, apache.be, geraadpleegd 27 juni 2017.
- ↑ Lid worden van een beroepsvereniging, journalistenloket.be, geraadpleegd 27 juni 2017.
- ↑ Journalistieke opleidingen. Vlaamse Vereniging van Journalisten. Geraadpleegd op 14 april 2026.
- ↑ Toegepaste Taalkunde VUB, De troeven van de master journalistiek (VUB) door professoren, studenten en alumni (20 augustus 2024). Geraadpleegd op 27 augustus 2024.
- ↑ Ministerie van Justitie en Veiligheid, Bronbescherming journalisten definitief wettelijk geregeld - Nieuwsbericht - Rijksoverheid.nl. www.rijksoverheid.nl (3 juli 2018). Gearchiveerd op 24 juni 2021. Geraadpleegd op 20 juni 2021.
- ↑ Leidraad RvJ
- ↑ Code voor de Journalistiek