Kazakça (original) (raw)

Vikipedi, özgür ansiklopedi

Kazakça
қазақ тілі Qazaq tili, қазақша Qazaqşa
Bölge Orta Asya
Etnisite Kazaklar
Dönem 2011[1]
Dil ailesi Türk dilleri[2][3] Şaz TürkçesiKıpçak-Türkistan dilleriKıpçakGüneydoğu KıpçakGüney Kıpçak[4]Kazakça
Diyalektler Kuzeydoğu Kazak[5] Güney Kazak[6] Batı Kazak[7]
Yazı sistemi Kazak alfabesi (Kiril alfabesi, Latin, Fars alfabesi)
Resmî durumu
Resmî dil Kazakistan Rusya:Altay Cumhuriyeti Altay Cumhuriyeti Çin: İli Kazak Özerk İli
Dil kodları
ISO 639-1 kk
ISO 639-2 kaz
ISO 639-3 kaz

Kazakça veya Kazak Türkçesi (қазақ тілі / Qazaq tili, қазақша / Qazaqşa), Kıpçak öbeğine ait, Kazakistan'da konuşulan çağdaş Türk dillerinden biridir. Nogayca ve Kırgızcaya yakındır.

Dünyada yaklaşık 23 milyon kişi, Kazakistan'da da 13 milyon kişi tarafından konuşulmaktadır.[_kaynak belirtilmeli_] Moğolistan'ın batı bölgesindeki Bayan Ölke (diğer adı Bayan Ölgey) eyaletinde yaşayan Kazaklar, Kazakistan'ın kullandığı alfabeyi kullanarak Kazakça yazmaktadırlar. Bayan Ölgey'in nüfusunun %94'ünü Kazaklar oluşturur.[_kaynak belirtilmeli_] Ayrıca Rusya'nın Astrahan Oblastı'nın %14,21'inin Kazak olduğu belirtilmektedir.

Eski Türkçe kökenli sözcüklerde; baştaki y'ler c'ye (yok → coq, yıl → cıl, yay → cay, yaman → caman, yan → can), ç'ler ş'ye (ağaç → ağaş, aç → aş, açık → aşıq), ş'ler s'ye (aş → as, boş → bos, baş → bas) dönüşmüştür. Eklerde de aynı değişme olur: Qazaqşa (Kazakça)... Yabancı kökenli sözcüklerde bu değişmeler görülmez: şükir, şahar, ğaşıq (şükür, şehr, aşık). Kazakça bir sözcük birleşik ya da alıntı bir sözcük değilse ikinci heceden sonra yuvarlak ünlü barındırmaz ve bu uyumu bazı alıntı sözcüklere uydurmuştur.

J ile başlayan sözcükler c olarak okunur.: Jasaymız (yapıyoruz, yapacağız)- casaymız. Kazakçadaki (J, j) harfi Türkçedeki gibi C sesini verir. Jalğız, Jaqsı, Jaman, Jañalıq (yazılış Kazakça); Calğız, Cahsı, Caman, Cañalık okunuş. Konuşmadaki Q(Қ) harfi, Q'den sonra bir ünsüz gelirse H(Х)'e dönüşür.

Ayrıca konuşma dilinde ilk hecede ö, u ya da ü gelirse ikinci ve üçüncü hecelerde de gelebilir. Bu yazıda olmaz. Bügin- bügün, tündiz- tündüz (tün - dün); durıs-durus(dürüst).

Örnek: Körgende (yazılış) - Körgöndö (okunuş) "gördüğünde"

Kazakçada üç ayrı şimdiki zaman vardır. Jalpı osı şak (genel şimdiki zaman), nak osı şak (kesin şimdiki zaman), negaybıl osı şak (belirsiz şimdiki zaman).

Kazakçanın eski şekilleri 38 harfli Orhun yazısıyla yazılmıştır.[_kaynak belirtilmeli_] Günümüzdeyse Kazakça bazı ilâve harfler kullanılarak Latin alfabesi, Kiril alfabesi ve Arap alfabesiyle yazılabilmektedir. Kiril alfabeli Kazakistan Alfabesi 42 harf olup şu işaretlerden oluşmaktadır: а (a), ә (a-e arası), б (b), в (v), г (ince g), ғ (kalın g), д (d), е (e), ё (yo), ж (c), з (z), и (iy), й (y), к (ince k), қ (kalın k, q), л (l), м (m), н (n), ң(nazal n, genizden n, ñ), о (o), ө (ö), п (p), р (r), с (s), т (t), у (uv), ұ (u), ү (ü), ф (f), х(hırıltılı h), һ (geniş h), ц (ts), ч (ç), ш (ş), щ (şç), ъ (kalın ün verir), ы (ı), і (i), ь (inceleştirir), э (é), ю (yu), я (ya).

Kiril Latin Latin (2017 yıl)[8] Latin (2018 yılı)
Мен Қазақ, Қазақпын Деп МақтанамынҰранға Алаш Деген Атты АламынСүйгенім Қазақ Өмірі, Өзім ҚазақМен Неге Қазақтықтан СақтанамынЕр Түрік Ұрпағымын Даңқы КеткенБір Кезде Европаңды Ті ТіреткенКіргені Есік, Шыққаны Тесік БолыпКүнбатыс, Күншығысқа Әмірі ЖеткенКешегі Хан Шынғыстың ҰрпағынаТалай Царь, Талай Князь Тәжім ЕткенМен Қазақ, Қазақпын Деп МақтанамынҰранға Алаш Деген Атты АламынСүйгенім Қазақ Өмірі, Өзім ҚазақМен Неге Қазақтықтан Сақтанамын(Торайғыров) Men Qazaq, Qazaqpın Dep MaqtanamınUranğa Alaş Degen Attı AlamınSüygenim Qazaq Ömiri, Özim QazaqMen Nege Qazaqtıqtan SaqtanamınEr Türik Urpağımın Dañqı KetkenBir Kezde Evropañdı Ti TiretkenKirgeni Esik, Şıqqanı Tesik BolıpKünbatıs, Künşığısqa Ämiri JetkenKeşegi Xan Şınğıstıñ UrpağınaTalay Carʹ, Talay Knyazʹ Täjim EtkenMen Qazaq, Qazaqpın Dep MaqtanamınUranğa Alaş Degen Attı AlamınSüygenim Qazaq Ömiri, Özim QazaqMen Nege Qazaqtıqtan Saqtanamın(Torayğırov) Men Qazaq, Qazaqpyn Dep MaqtanamynUrang'a Alas' Degen Atty AlamynSu'i'genim Qazaq O'miri, O'zim QazaqMen Nege Qazaqtyqtan SaqtanamynEr Tu'rik Urpag'ymyn Dan'qy KetkenBir Kezde Evropan'dy Ti TiretkenKirgeni Esik, S'yqqany Tesik BolypKu'nbatys, Ku'ns'yg'ysqa A'miri JetkenKes'egi Han S'yng'ystyn' Urpag'ynaTalai' Car', Talai' Kni'az' Ta'jim EtkenMen Qazaq, Qazaqpyn Dep MaqtanamynUrang'a Alas' Degen Atty AlamynSu'i'genim Qazaq O'miri, O'zim QazaqMen Nege Qazaqtyqtan Saqtanamyn(Torai'g'yrov) Men Qazaq, Qazaqpyn Dep MaqtanamynUranǵa Alash Degen Atty AlamynSúıgenim Qazaq Ómiri, Ózim QazaqMen Nege Qazaqtyqtan SaqtanamynEr Túrik Urpaǵymyn Dańqy KetkenBir Kezde Evropańdy Ti TiretkenKirgeni Esik, Shyqqany Tesik BolypKúnbatys, Kúnshyǵysqa Ámiri JetkenKeshegi Han Shynǵystyń UrpaǵynaTalaı Car', Talaı Knıaz' Tájim EtkenMen Qazaq, Qazaqpyn Dep MaqtanamynUranǵa Alash Degen Atty AlamynSúıgenim Qazaq Ómiri, Ózim QazaqMen Nege Qazaqtyqtan Saqtanamyn(Toraıǵyrov)
Sözcüğü Sözcüğüne Aktarım Türkçe
Men Qazaq, Qazaqpın Dep MaqtanamınUranğa alaş degen attı alamınSüygenim Qazaq ömiri özim QazaqMen nege Qazaqtıqtan saqtanamınEr Türik urpağımın danqı ketkenBir kezde Evropandı ti tiretkenKirgeni esik şıqqanı tesik bolıpKünbatıs künşığıska æmiri jetkenKeşegi xan şıngıstıng urpağınaTalay tsar' talay knyaz' tæjim etkenMen Qazaq Qazaqpın dep maktanamınUranğa alaş degen attı alamınSüygenim Qazaq ömiri, özim QazaqMen nege Qazaqtıqtan saktanamın(Toraygirov) Ben Kazak, Kazak'ım diye övünürümSloganıma "alaş" denen adı alırımSevdiğim Kazak yaşantısı, kendim KazakBen niye Kazaklıktan sakınayımEr Türk sülalesiyim ünü geçenAynı zamanda Avrupa'ya dayananGirdiği kapı, çıktığı deşik olmuşBatıdan doğuya emiri ulaşanDünkü han Cengizin toğrununaKaderi yar, kaderi prens tacım edenBen Kazak, Kazak'ım diye övünürümSloganıma "alaş" denen adı alırımSevdiğim Kazak yaşantısı, kendim KazakBen niye Kazaklıktan sakınayım(Toraygirov)

Şahıs Zamirleri

Tekil Çoğul
Kazakça Türkçe Kazakça Türkçe
Мен (Men) Ben Біз (Biz) Biz
Сен (Sen) Sen (tekil samîmî) Сендер (Sender) Siz (çoğul samîmî)
Сіз (Siz) Siz (tekil resmî) Сіздер (Sizder) Siz (çoğul resmî)
Ол (Ol) O Олар (Olar) Onlar
  1. ^ "Kazakh". 4 Mayıs 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 17 Kasım 2013.
  2. ^ Hammarström, Harald; Forkel, Robert; Haspelmath, Martin, (Ed.) (2017). "Adharic". Glottolog 3.0. Jena, Germany: Max Planck Institute for the Science of Human History.
  3. ^ Katzner, Kenneth (2002). Languages of the World(Third ed.). Routledge. ISBN 978-0-415-25004-7.
  4. ^ Hammarström, Harald; Forkel, Robert; Haspelmath, Martin, (Ed.) (2017). "Kazakh". Glottolog 3.0. Jena, Germany: Max Planck Institute for the Science of Human History.
  5. ^ Hammarström, Harald; Forkel, Robert; Haspelmath, Martin, (Ed.) (2017). "Northeastern Kazakh". Glottolog 3.0. Jena, Germany: Max Planck Institute for the Science of Human History.
  6. ^ Hammarström, Harald; Forkel, Robert; Haspelmath, Martin, (Ed.) (2017). "Southern Kazakh". Glottolog 3.0. Jena, Germany: Max Planck Institute for the Science of Human History.
  7. ^ Hammarström, Harald; Forkel, Robert; Haspelmath, Martin, (Ed.) (2017). "Western Kazakh". Glottolog 3.0. Jena, Germany: Max Planck Institute for the Science of Human History.
  8. ^ "О переводе алфавита казахского языка с кириллицы на латинскую графику" [On the change of the alphabet of the Kazakh language from the Cyrillic to the Latin script] (Rusça). President of the Republic of Kazakhstan. 26 Ekim 2017. 28 Ekim 2017 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 26 Ekim 2017.

Vikikitap

Vikikitap