Mo�ol �amanizmi (original) (raw)

Mo�ol �amanizmin Ana Hatlar�

Yazan Julie Stewart

�amanizm �zerinde bu muhte�em yaz�y� sitemizde sunmaktan mutluyuz. Burada anlat�lan gerek ruh �oklu�u, psi�ik merkezler, �l�m �tesi g��ler, d�rt y�n ve di�er pratik uygulamalar ve sitemizde anlat�lan di�er sistem ve k�lt�rlere ait gelensel bilgilerle paralellikler dikkate de�erdir.

�eviren Kemal Menemencio�lu - Translation Copyright � 2003 hermetics.org

Sarangerel odigan (Sara) (Julie Stewart) Golomt Center for Shamanist Studies Ulaanbaatar, Mongolia

� Golomt Center for Shamanist Studies - all rights reserved, 1997

�NS�Z

MO�OL KOZMOLOJ�S�

DO�A D�NYASI

RUH ALEM�

�AMAN

��FA VE HASTALIKLARIN NEDEN�

MO�OL �AMAN�ZM MODEL�N� G�ZDEN GE��RME

�NS�Z

Bu yaz� �zellikle Mo�ollar�n a��s�ndan Sibirya �aman d�nyas�n�n ana hatlar�n� k�saca tan�tmak amac�ndad�r. Baz� dil farklara ra�men Sibirya'da �amanizm'in b�t�n t�rlerinde ortak temalar ve imajlar bulunmaktad�r. �amanizm ile ilgili klasik et�tler Buryat, Mo�ol ve Tungus gibi Altaik halklara �zel ilgi g�sterip "klasik" �amanizm imaj�n� yarat�rlar.

Baz�lar�n�z Mo�ol �amanizm konusunda a��klayaca��m �zelliklerin t�m ayr�nt�lar�n�n b�t�n Mo�ol veya Sibirya topluluklar� i�in ge�erli olmayaca��n� bulabilir. Bu yer ald�klar� geni� co�rafi b�lge, farkl� �evreler ve kabile tarihinin neden oldu�u uygulama ve inan� farkl�l�klar�ndan kaynaklanmaktad�r. Baz�lar�n�z Amerikan yerlilerinin inan�lar�na ve yery�z�yle yak�n ili�kileri inan�lar�n� ve davran��lar�n� nas�l �ekillendirdi�ine a�inad�r. Bu ayn� zamanda Mo�ol ve Sibirya halklar� i�in de genelde ge�erlidir. Toprak anas� ve yukar�daki G�k Babas�n� ululamalar�, b�t�n hayvan ve do�a ruhlar�na sayg� g�stermeleri onlar� do�a g��lerine sayg� g�stermelerini ve m�mk�n oldu�unca zarar vermekten ka��nmalar�n� sa�l�yor.

Mo�ollar ya�am�n amac�n�n d�nya ile dengeli, teg� ya�amak oldu�una inan�yorlar. �nsan d�nya ortas�nda tek ba��na ve g��l� durmaktad�r, yukar�da sonsuz G�k Babas� vard�r ve altta Toprak Anas� destek veriyor ve besliyor. D�zg�n ve itibarl� bir ya�am ya�amakla bir insan (hun) d�nyas�n� dengede tutar ve ki�isel g�c�n� azami (r�zgar tay�, hiimori) d�zeye getirir. Sema ve D�nya, do�a ruhlar� ve atalar her ihtiyac� kar��lar ve b�t�n insanlar� korur. Denge felaket ve ruhsal m�dahalelerle bozuldu�u zaman, �amanlar dengeyi yeniden tesis etmekte �nemli bir rol oynarlar.

Mo�ol Kozmolojisi

Mo�ollar�n evreni sadece �� boyutlu olarak de�il, ama zaman a��s�ndan da bir daire olarak d���n�lebilir. Her �eyin dairesel bir hareketi vard�r, g�ne�in g�nden g�ne y�r�ngesi, y�ldan y�la mevsimlerin d�n��� ve b�t�n canl�lar�n ruhlar�n�n d�nyaya tekrar tekrar d�n��� bunu g�sterir. Daireyle d�rt y�n�n eksenleri ve d�nya merkezinden ��k�p ebedi semalar�n �tesinden �st d�nyalara giden, Toprak Anaya inip alt d�nyaya inen eksen kesi�ir. Bununla da �rt��en �aman yolculuklar�n�n g�r�� bak���ndan, �aman�n �st d�nyaya ��kmak i�in d�nya a�ac�na t�rman�p veya u�aca��, veya ruh nehrinden y�z�p kuzeydeki alt d�nyalar giri�ine girece�i veya bir t�nel bulup yerin alt�na inece�i yolculu�un evren g�r�nt�s� vard�r.

D�rt Y�n (Durvun Zug)

D�rt y�n�n fark�ndal��� Mo�ul d�nya g�r��� i�in hayati �nem ta��r. Birka� Mo�ol arkada��m s�rekli olarak d�rt y�n�n konumunun fark�nda olmad�klar�nda rahats�z hissettiklerini anlatm��lard�. D�rt y�n�n adlar� "�n", "arka", "sol" ve "sa�a" tekab�l eder. Kadim zamanlarda Mo�ollar i�in "�n" konum do�uydu, ama bilinmeyen bir nedenle bu y�n g�n�m�zde halen oldu�u gibi g�neye d�n��t�.

Mo�ol d�nya g�r��� kuzeyden g�neye bakar. Bundan dolay� g�neye "�n" taraf denilir. Buna kar��l�k kuzeye Mo�ollar "arka" derler. D�nyan�n (bat�) sa� y�n� �zde eril ve ulvi g�k ruhlar�n mekan� olarak kabul edilir. D�nyan�n (do�u) sol y�n�n�n di�il ve g�k ruhlar�n�n hastal�k ve uyumsuzluk getirdi�ine inan�l�r.

Ger ve Kutsal Daire

Bat�l�lar taraf�ndan yurt olarak bilinen ger, Mo�ollar�n geleneksel ya�am mekanlar�d�r. Yuvarlak bir �rg� duvar �st�ne monte edilmi� merkezi bir duman ��k�� halkas�ndan (tono) yay�lan direklerden (uni) in�a edilmi�tir ve Amerikan G�neybat�s� yerlileri Navaholar�n hooghan'lar�na yak�n bir benzerlik arz eder. Ayr�ca, Tsantang ve Urianhai dahil bir�ok Siberia halk�tepee'lerde ya�ar. Her durumda ger'in konumu ve sembolizmi b�t�n Mo�ol topluluklar� i�in ge�erli olmaktad�r. G��ebe ya�ant�s� gere�i seyahatlerine uymak �zere ger ve tepee'ler (yurt) kolay s�k�l�p tak�lmak i�in tasarlanm��lard�, ama yine de nerede kurulursa da _ger'_in g�r�nt� ve anlam� de�i�mez.

Ger sadece evrenin merkezi de�il, ama ayn� zamanda evrenin i�inde bir k���k kopyas� olarak bir mikrokozmostur. Hatta evrenin bir haritas�d�r ve i�indeki kubbe g�k kubbesine tekab�l etmektedir. Ger'in �n� olmas�ndan dolay�, giri� her zaman g�neye bakar. Ate�in arkas�nda bulunan hoimar denilen kuzey taraf� ger'de en onurlu yerdir. Burada bir masa �st�ne kutsal e�yalar, ongon ruh mekanlar� ve di�er dini imajlar konulur. Hoimar'�n yan�ndaki oturma yeri en onurlu yerdir ve ya�l�lar, reisler, �amanlar ve di�er sayg�n ki�ilere ayr�l�r. Sa� bat� taraf� eril taraft�r ve erkeklerin oturdu�u ve ok, t�fek, semer gibi eril e�yalar�n� saklad��� yerdir. Sol taraf kad�nlar�n oturdu�u ve mutfak e�yalar�n, be�iklerin ve di�er di�il e�yalar�n sakland��� yerdir. G�ney taraf en az onurlu yer oldu�u i�in orada genelde sa��nda solunda gen�ler otururlar.

Hareket "g�ne�e do�ru" saat y�n�ndedir. Bunun nedeni ise, g�ne�in yolu olarak g�r�ld��� g�nd�zleri ger'in tepesinde duman deli�inden gelen g�ne� ���nlar�n�n b�rakt��� yuvarlak izin takip etti�i yolu d���n�rsek hemen anlar�z. Ger i�inde ne zaman hareket edilirse hep g�ne� y�n�nde d�nmek gerekir. Ayn� hareket ayr�ca �amanik dans, ibadet ve rit�ellerde'de gerekli g�r�l�r.

Ger'in merkezi_gal golomt_, ger'in en kutsal yeri, ate� yeridir. O G�k Baban�n k�z� Golomto'n�n mekan�d�r ve ona kar�� mutlak bir hu�u ve sayg� g�sterilmelidir. Ger'in nas�l d�nyan�n merkeziyse, ate� yeri de ger'in temsil etti�i evrenin merkezidir. Gal golomt'tan y�kselen duman s�tunu �eklinde dikey eksen de �amanlar�n �st aleme ��kt�klar� D�nya A�ac�n� temsil eder ve tepedeki duman deli�i de �st aleme a��lan kap�y� temsil eder. Baz� �aman rit�ellerde, �rne�in Buryatia'daki �amanlar�n inisiyasyonlar�nda_gal golomt_'ten duman deli�inden ge�ip �tesine giden bir a�a� monte edilir. Vecd halinde �aman a�aca t�rmand�k�a �st aleme yolculu�unu anlat�r. Ayr�ca toroo a�ac�n�n bulunmad��� durumlarda bile, bir �ok kez ruhu bir ku�a d�n��en �aman yine de duman deli�inden ��kt�ktan sonra ba�ka d�nyalara seyahat eder

Dolay�s�yla, ger, Amerikan yerlilerinin d�rt y�ne ve evrene g�re konumlanm�� kutsal dairenin bir fiziksel temsilcisi olan �ifa �emberine bir paralel olarak g�r�lebilir. Dairesel motif ve d�rt y�ne d�zenleme ayr�ca kutsal aboo cairnleri etraf�nda y�r�me ve dans etme veya �aman� g�ky�z�ne kald�rmak i�in dans��lar�n spiral bir dans yapt�klar� toroo a�ac� etraf�ndaki yohor dans� gibi a��k hava �amanik seremonilerde de dikkate al�n�r. G�ne� y�n�nde dairesel hareketler ayr�ca dallaga kutsama seremonisinde ve b�t�n �aman danslar�nda kullan�l�r.

�st ve Alt Alemler, ve D�nya Merkezi

B�t�n Sibirya boyunca ve bir�ok Amerikan yerli grubunda evrende �st� �ste �� ayr� alem varoldu�u konusunda yayg�n bir inan� vard�r. Baz� bak�mlardan, �st ve alt alemlerin varolu�u g�r��� pastadaki �st �ste y���lm�� dilimlerden ziyade paralel d�nyalar�n i� i�e varolduklar�n� ima etmektedir. G�ky�z�n�n sonsuz derinlikte oldu�una inan�l�rken, �amanlar yine de semalar�n �tesine yol a�an bir kap� oldu�unu iddia ederler. Ayn� �ekilde, d�nyan�n derin ve kat� oldu�una inan�l�rken, ruhlar�n ve �amanlar�n alt d�nyan�n �tesine ge�ebilecekleri bir�ok ge�it vard�r. Di�er iki d�nya konusunda di�er bir fikir de onlar�nda d�nyam�za benzer y�n� olmas�, onlarda da g�ne�, ay, orman ve be�eri sakinleri vard�r. �st ve alt alemlerin sakinleri bizim orta alemimizce g�r�nmezdir ve oraya seyahat edenler de g�r�nmezdir. Bu t�r varl�klar�n geli�i ate�te bir ��t�rd�, tilkilerin havlamas� veya �aman taraf�ndan g�r�lmesi ile belli olur.

Alt alem genelde d�nyam�za benzerdir, ancak sakinlerinin insanlar gibi �� ruhu de�il tek ruhu vard�r. Bedende solunum ve s�cakl��a neden olan ami ruhu eksiktir, dolay�s�yla alt d�nya sakinleri so�ukturlar ve karanl�k renkte kanlar� vard�r. Ayr�ca, alt d�nyalar�n baz� sakinleri reenkarnasyon bekleyen insanlar�n g�ne� ruhlar�d�r. G�ne� ve ay bu alemde d�nyam�z kadar parlak de�ildir, ve her iki yar�m k�re g�r�nt�dedir. Alt alemin ayn� d�nyam�z gibi orman, da� ve yerle�imleri vard�r, hatta sakinlerinin �amanlar� da vard�r.

Alt d�nyan�n hakimi G�k Baban�n o�lu Erleg Hand�r. O ruhlar�n durumlar� �zerinde, ne zaman ve ne nerede reenkarne olacaklar� �zerinde otoritesi vard�r. Daha beden �lmeden erken alt d�nyaya kayan ruhlar� geri getirmek i�in �amanlar�n ona ba�vurup talepte bulunmalar� gerekir. Bu durumlar d���nda orta d�nyada ya�ayan insanlar nadir olarak alt aleme girerler.

Alt d�nyaya bir�ok farkl� yolla girip ��k�l�r. Yollardan biri alt aleme akan ve Mongoldai Nagts taraf�ndan giri�i korunan ve beden �lmeden ruhlar�n alt aleme girmelerini �nlenen Erk Nehridir. Yine de, bazen ruhlar oraya kayar ve ruhun olmay���ndan kaynaklanan hastal���n kal�c� hasar yapmadan oradan geri getirilmesi gerekir. Erk Nehrinde seyahat �ok tehlikelidir ve �iddetli ak�nt�lar� vard�r. Bir ruhu alt d�nyadan geri getirmeye �al���rken �len bir �aman�n fazla tehlikeli bir yolculu�a girdi�i ve ruhu kayboldu�u s�ylenir. Bir �aman�n alt aleme yolculuk yapt��� s�rada Mongoldai Nagts ve Erleg Han ile kar��la��p yat��t�rmak ve ruhun geri al�nmas�n� arz edip onlar� bu y�nde ikna etmek zorunda olabilir. Alt aleme ayr�ca ma�aralardan, girdaplardan, derelerden ve alt alem varl�klar�n d�nyaya ��kt�klar� mevcut bir�ok t�nelden girilebilir.

�st alem ayn� alt alem gibi d�nyaya b�y�k bir benzerlik arz etmektedir. Ancak �st alem, normal olarak insan ruhlar�n� bar�nd�rmaz, yine de �amanlar taraf�ndan ziyaret edilebilir. D�nyam�zdan daha ayd�nl�kt�r, baz� efsanelere g�re yedi g�ne�i vard�r. �st alemi anlatanlar, d�nyaya benzedi�ini, ama do�as� halen bozulmad���n� s�ylerler. Sakinleri atalar�n�n geleneksel tarz�nda ya�ad�klar� s�ylenmektedir. �st alemin hakimi ayn� Erleg Han gibi G�k Baban�n o�lu olan Ulgen'dir. Bazen alemler aras�ndaki kap� araland���nda �st alemin ayd�nl��� a���a ��kar. Bu bulutlar�n �tesinden gelen g�ne� ���nlar� �eklinde g�r�l�r ve bu durumda s�ylenen dualar �zellikle g��l�d�r.

�st aleme seyahat etmek u�u� gerektirir ve �amanlar bu yolculu�u yapabilmek i�in s�k�a ku� �ekline d�n��mektedirler. Yolculuklar�n� ger�ekle�tirmek i�in bir geyik veya ata da binebilirler. Yol direk yukar�ya do�ru veya G�neye, d�nya nehrinin kayna��na do�ru olabilir. �aman inisiyasyonlar� ile ilgili baz� anlat�mlar, �st aleme seyahat etmek ve �aman�n d�nyada ald��� inisiyasyondan �nce ruhlar taraf�ndan inisiye edilmesini i�ermektedir. �st aleme seyahat etmenin di�er bir yolu, �aman ayinlerinde bir a�a� olarak temsil edilen Evren A�ac� toroo'ya t�rmanmakt�r. �aman vecd halinde fiziksel a�ac� t�rman�r ve ruhu ayn� anda semalara toroo a�ac�nda y�kselir. Di�er bir yol da �amanlar�n erk Dagur Mo�ul terimi soolong ile ifade edilen erk r�yalar� yoluylad�r. Standart Mo�ol dilinde solongo g�kku�a�� demektir ve �aman r�ya yoluyla bilgi almak �zere uykusunda g�kku�a��n �st�nden �st aleme yolculuk yapabilir.

Bu yaz�n�n ba�lar�nda ger'in d�nya merkezini temsil etti�ini yazm��t�k. Asl�nda, her bir ki�i �uuru a��s�ndan d�nyan�n merkezinde durmaktad�r. �amanlar ayr�ca �al��malar�n� yaparken rit�elleri s�ras�nda kendilerini d�nyan�n merkezinde konumland�rmaktad�r. D�nyan�n merkezi ile ilgili bir�ok farkl� imajlar ili�kilendirilmektedir. Bunlar aras�nda en iyi bilinenlerden biri d�nya ve �� alemi birbirine ba�layan eksenin bulu�ma noktas� olan ger'de ate� yeridir. Di�er de, hem bir eksen, hem de bir ini� ve ��k�� i�in bir s�tun olan_toroo_ a�ac�d�r. Sibirya ve Mo�ol gelenekleri bu a�ac� d�nyan�n merkezine, ama ayr�ca �st ve orta alemin birbirine dokundu�u g�neye de atfetmektedir. Baz�lar�n�n "g�nd�z ve gecenin ayr�m�nda" durdu�u dedi�i d�nya a�ac�yla d�nya nehri �st alemdeki kayna��ndan orta d�nyaya girmektedir. Altaylar�n geleneklerine g�re, bu a�aca ��k�ld��� zaman orman hayvanlar�n�n efendisi Bayan Ami ile kar��lanacakt�r ve �aman'�n �st aleme yolculu�unda yard�mc� olmak �zere kazlar verecektir. Toroo a�ac�n�n tepesi g�k kubbesini yerinde tutun g�k �ivisi kutup y�ld�z� altan hadaas'te g��e de�mektedir. D�nya merkezinin di�er bir sembol� de d�nya da�� Sumber da��n�n zirvesidir. D�nyan�n merkezindeki zirve kuzey kutba yak�nd�r ve k�kleri alt d�nyada bir kaplumba�a �zerindedir.

R�zgar Tay� ve Buyanhi�ig

�amanizm ki�isel erk ve ya�ama �ans ve bereket getirmekle ilgilidir. G�nl�k ya�am bireyi ba�ka insanlarla kesi�en durumlarla y�zy�ze getirmektedir, ama ya�am�n ana sorunlar� ki�isel evrenin i�inde yatmaktad�r. Evrenin bu ki�isel a��s�ndan ki�i evrenin tam ortas�nda Toprak Ana ile desteklenmi� ve G�k Baban�n muazzam ayd�n mavili�i taraf�ndan sar�l� durmaktad�r. Ki�inin kozmik ruhu (suns) parlak beyaz bir g�ne� gibi ���ldar ve beden ruhu (ami) bir k�rm�z� ���k noktas� gibidir. Uzay�n derinli�inde veya yery�z�nde ki�i serbest�e seyahat edebilir. ��nk� ki�inin kendi yolu vard�r ve nihai olarak kendi hareketleri i�in sorumludur.

Ki�isel psi�ik g�ce hii (r�zgar) veya hiimori (r�zgar tay�) denilir. Bu g�� g���ste mekan etmektedir ve ki�inin onu nas�l biriktirdi�ine g�re b�y�kl��� de�i�ir. �ok g��l� r�zgar tay� insan�n berrak ve analitik bir �ekilde d���nmesini, aldanmadan d�� g�r�n��lerin �tesine g�rmesini sa�lar. R�zgar tay� �aman ve di�er g��l� insanlar�n yap�lmas�n� gerekeni kolay bir �ekilde becermelerini sa�lar. Ki�isel g�c�n zararl� emeller i�in veya evrenin dengesini bozmak i�in kullanmak r�zgar tay�n� t�kettir. Bundan dolay� ger�ek anlamda k�t� niyetli insanlar zaman i�inde kendilerine kar�� y�k�c� davran��larda bulunurlar. Evrendeki dengeyi yinelemeye y�nelik hareketler ve dini uygulamalarla r�zgar tay� art�rabilir. Semaya, d�nyaya veya atalar�n ruhuna i�ecek sunmak, dua etmek veya ululamak gibi g�nl�k basit hareketler r�zgar tay�n� destekler. Ada �ay�, kekik, ard�� ve di�er otlardan ��kan kutsal buhur �amanist tap�nma s�ras�nda r�zgar tay�n� y�kseltir. E�er belirli bir ama� i�in yap�l�rsa veya geleneksel bayramlarda yap�l�rsa kurbanlar da r�zgar tay�n� y�kseltmek i�in di�er bir y�ntemdir.

Semadan veya ruhlardan bir nimet olan buyanhishig, r�zgar tay�na ili�kin bir kavramd�r. Buyanhishig'i banka hesab�na benzetebilen ki�inin hareketlerine g�re artan veya azalan bir varl�k olarak g�rebiliriz. B�y�k bir buyanhishig (k�saca buyan olarak da bilinen) birikimi k�smet, olumsuzluklardan korunmak ve mutlulukla sonu�lan�r. �nsan ayr�ca tabular� (yasaklar�) �i�neyerek, atalar�n�n ruhlar�na sayg�s�zl�k g�stermek, ama�s�z olarak hayvanlar� �ld�rerek do�a ruhlar�n� �fkelendirerek buyan kaybedebilir. Ki�isel pislik de buyan'a zararl�d�r. Misafirlere yiyecek ve i�ecek ikram etmek, ihtiyac� olanlar� doyurmak ayn� r�zgar tay� gibi buyan'� da art�r�r. Buyan ayn� r�zgar tay� gibi d�zg�n ve basiretli bir ya�amla (yostoi), dini davran��lar ve kurbanla da art�r�l�r. G�k Baba ve ruhlar ayr�ca dallaga rit�eli ile �a�r�labilir. Bu da buyan'� ya�am�m�za ve cemaat�m�za getirir. Bu ellerle g�ne� y�n�nde yap�lan dairesel bir hareketle birlikte zikredilen "hurai, hurai, hurai!" kelimelerle ger�ekle�ir.

R�zgar tay� ve buyan'�n bilincinde olmakla ki�i ya�am�n� g��, korunma ve iyi �ansa ge�irebilir. Ya�ama kar�� tav�r, ki�inin bulundu�u hareketlerde fark�ndal�k ve davran��lar�n�n nas�l kaderini �ekillendirdi�i konusunda bilin� yarat�r. �deal insan yostoi (geleneklere uygun ya�am) ya�amay� ��renir. Bu da sayg�l� ya�amak ve d�nya dengesini bozan tabular� ihlal etmemek anlam�na gelir.

Do�a D�nyas�

Taiga ormanlar�n sonsuz b�y�kl���, bozk�rlar �zerinde mavi g���n muazzam derinli�i, Baykal g�l�n�n, Altay, Hangay ve Sayan da�lar�n�n ihti�am� Sibirya ve Mo�olistan'�n Altay halklar� aras�nda hu�u ve hayranl�k yaratm��t�r. Topraktan ge�inmek ve beslenmek i�in do�aya muhta� olmalar�, her ne kadar hayatta kalmak �zere hayvanlar� �ld�rmeleri gerekse de b�t�n ya�ayanlara kar�� sayg� beslemelerine sebep olmu�tur. �sraf tabu, G�k Baba ve do�a ruhlara kar�� hakaret say�l�r. �nsanlar�n do�a ile ili�kisi s�m�rme �zerine de�il, kar��l�kl� dayan��ma �zerine kurulu olarak g�r�l�r. Do�aya kar�� bu hu�u Sibirya k�lt�rlerinin binlerce y�ld�r �evreye bozmadan ya�amas�n� sa�lam��t�r. Bu ya�am tarz� ya�am� d�nya ile dengeli bir �ekilde s�rd�rmek ve do�a ve insan toplumunda dengeyi korumak anlam�na gelen teg� ideali ile iyi ifade edilmektedir. Asl�nda insan k�lt�r� ve toplumu di�er ya�ayan varl�klara k�yasla �zg�n veya farkl� olarak g�r�lmemektedir. �nsan toplumu en karma��k �ekliyle bile yine de do�al bir s�recin ifadesidir. �zellikle ebeveynlerin �ocuklar�na anlatt�klar� �yk�ler olmak �zere, Sibirya halklar�n�n mitolojisi do�ada olup bitenlerin neden �yle olduklar�n� (uliger) a��klar ve hayvanlar�n, hatta a�a�lar�n bile insanlara �ok benzer bir �ekilde d���nd���n� ve baz� durumlarda insan gibi g�r�nebildiklerini anlat�r. Orman, da�, g�l, nehir, ta� ve a�a�lar�n ruhlar� vard�r ve insano�luna yiyecek ve bar�nma gibi arma�anlar�ndan dolay� sayg�ya lay�kt�r.

Baba G�k, Toprak Ana, ve Semavi Objeler

�aman dininin esas varl�klar� G�k Babas� (Tenger Etseg) ve Toprak Anas�d�r (Gazar Eej). Tarihte Mo�olistan'�n birle�tiricisi Cengiz Han, g�c�n� Tenger'den bir vekilli�e dayand�r�yordu ve b�t�n fermanlar�n� "Sonsuz Mavi Sema dile�iyle" s�zleriyle ba�lat�rd�. G�k Babas� zamans�z ve sonsuz mavi g�k olarak tap�l�rd�. Her ne kadar iki o�lu oldu�u s�ylense de bir ki�i olarak g�r�lmezdi. G�k Babas� ve Toprak Anas�n� tapmak Sibirya'da neredeyse evrenseldir ve Kuzey Amerika'da da bulunur.

�klim direkt olarak Tenger'in tasarrufuna ba�l� olarak g�r�l�r. Tenger d�nyada dengenin yarat�c�s� ve koruyucusudur ve iklimlerin do�al s�re�leri, iklimlerin devinimleri onun taraf�ndan sa�lan�r. �im�ek ve y�ld�r�m Tenger'in ho�nutsuzlu�unun g�stergeleridir veya y�ksek ruhsal g��lere sahip bir yeri belirlerler. Y�ld�r�m �arpmas� ho�nutsuzlu�u g�sterirken, y�ld�r�m�n �arpt��� yer etraf�ndan onu tekrar Semaya g�ndermek �zere bir �aman rit�eli ve yohor dans� yap�l�r. Y�ld�r�m veya meteor taraf�ndan �arp�lan cisimlere ve kadim e�yalara Tengeriin Us (Seman�n sa��) denilir. Onlar Seman�n yo�unla�m�� erki olan bir ruh (utha) ta��rlar. Y�ld�r�m taraf�ndan �arp�lan cisimler (nerjer uthatai) ve meteor taraf�ndan �arp�lan cisimler (buumal uthatai) ruhlar�yla enerji �arj etmek �zere s�t veya i�kiye konulabilirler. �amanlar_utha_ ruhunun g�c�n� almak �zere bunu i�erler. Di�er bir Tengeriin Us de ya�mur ya�d�rma b�y�s�nde kullan�lan bezoar ta��d�r.

Hi�bir �aman rit�el G�k Baba, Toprak Ana ve atalara invokasyon yapmadan ba�lamaz. Tengerin varl���, g�nl�k faaliyetlerde evrenin dengesiyle ki�isel ya�am�n ilintili olu�u a����nda hep an�l�r. Yeni bir �i�e i�ki a��ld���nda, �sten bir k�s�m al�n�p bir kaba konulur, sonra da d��ar�ya ��kar�larak G�k Baba, Toprak Ana ve atalara sunulur. Tsatsah olarak bilinen bu rit�el Mo�olistan ve Sibirya dininde �nemli bir yer i�gal eder. Ev han�mlar� ayr�ca ayn� �ekilde s�t ve �ay sunarlar, ger'in etraf�nda y�r�rler ve s�v�y� �� kez d�rt y�ne serperler. Tenger'in kaderi tayin etmekteki rol� g�nl�k konu�malarda Tengeriin boshig (Seman�n taktiri) gibi s�zlerle s�rekli an�l�r. Kad�nlar�n mutfak ve mutfak e�yalar�n� temiz tutmalar� tembih edilir, ��nk� onlar�n kirlenmesine meydan vermek G�k Baba'ya hakaret addedilir. Bayramlarda ve da� ruhlar�na kurban verildi�inde Tenger'e adaklar verilir ve dua edilir. Ayr�ca ki�iye �zel bir rit�el olarak acil durumlarda Tenger'e yap�lan �zel bir kurban vard�r. Ya�mur yapma rit�elleri direkt olarak Tenger'e hitap etmektedir ve Tenge'e ve da� ruhlar�na adanm�� oboo tap�naklarda ger�ekle�ir. Herkesin Tenger'e yard�m i�in ba�vurma hakk� vard�r, ancak bir felaket veya g��l� bir ruhun m�dahalesiyle denge bozulmu�sa, hastas�n�n Tenger ile ba�lant�s�n� veya evrendeki dengeyi tekrar tesis etmek �zere �aman ruhlar�n g�c�n� kullan�r.

Bedende ba��n tepesi veya tac� olarak bildi�imiz b�lgede Tenger'in k���k bir par�as� mekan etmektedir. O d�nyas�n�n merkezinde duran birey ve �st�ndeki g�ky�z� ile irtibat noktas�d�r. Bu nokta ki�inin ruhsal k�resinin ortas�nda akan Tenger'den gelen enerjinin al�nd��� yerdir. Ba��n tac�nda olan bu Tenger par�as�n�n g�ky�z�nde bir y�ld�z kar��l��� vard�r. Y�ld�z ki�inin r�zgar tay� g�c�ne g�re parlak veya s�n�k yanar. �l�mde y�ld�z s�ner.

Toprak Anas� (Gazar Eej) ayn� G�k Babas� gibi insan �eklinde imgelenmez, beslendi�imiz ve dayand���m�z d�nya olarak g�r�l�r. Ona ayr�ca �tugen de denilir ve �zellikle di�i �amanlara verilen adlar bu kelimenin t�revlerindendir (yadgan, utgan, udagan, vs.). Bu �amanlar�n Toprak Anas�n� anmak ve ululamakla ilgileri oldu�unu ima eder. K�z� Umai, rahim tanr��as�d�r ve D�nya A�ac�nda yatan beden ruhlar�n�n bak�mc�s�d�r. Umai, ayr�ca Tungus dilinde "toprak" anlam�na gelen Tenger Niannian olarak da bilinir. A�a�lar Toprak Anan�n erkinin tezah�rat�d�r ve Toprak Anas�na tapma erk ve g�zelli�ini uygun bir �ekilde yans�tan a�a�lara kar�� yap�labilir. Toprak Ana ve k�z� Umai'a bereket i�in yakar�l�r. Toprak Ana ve G�k Babas�n�n di�er bir k�z�, ate�in ruhu Golomto �akmak ve demirden zuhur etti�i s�ylenir. D�nya merkezindeki duman deli�in alt�nda duran, �zerine yukar�dan g�ne� ����� d��en ve toprak, madden ve bitki �r�nlerinden yarat�lan ate�, sema ve d�nyan�n ilksel birli�ini temsilen yanmaktad�r. Ate�in ����� Seman� �����n� ve s�cakl��� Topra��n bar�nd�r�c� �zelli�ini an�msat�r. Ayn� a�a�lar gibi, b�t�n insanlar a�a��daki Toprak Anadan ve ba��n ta� b�lgesiyle G�k Babadan enerji �ekerler.

G�ne� ve ay Tenger'in g�zleridir; onlar ayr�ca �zleri kar��l�kl� olarak ate� ve su olan iki k�z karde� olarak g�r�lmektedirler, I��klar� sonsuza dek d�nyaya parlayan Tenger'in g�c�n� temsil eder. G�ne� ve ay�n devimleri, zaman ve hatta b�r�n do�al s�re�lerin d�ng�sel olu�unu g�stermektedir. Bundan dolay�, Sibirya �amanizm a��s�ndan zaman �nemsizdir. Zaman sonsuza dek d�n�p dola��r ve her noktas� di�eriyle temas halindedir. Dolay�s�yla, zaman ve mesafenin �aman rit�ellerinde anlam� yoktur ve bir �aman hi� hareket etmeden herhangi bir zaman veya b�lgeyle direkt irtibat kurabilir. D�nyan�n merkezi herhangi bir yerde ve zamanda olabilir.

Resim: Austen Osman Spare

G�ky�z�nden elde edilir buyanhishig miktar� ay devrelerine g�re de�i�ti�i g�r�l�p en g��l� g�nleri ay�n yeni veya dolu oldu�u zamand�r. G�ne� devresi, solstis ve ekinokslar [en uzun g�n, gece ve g�nd�z s�resi e�it olup mevsimlerin de�i�ti�i g�nler] bayram g�nlerini belirlemek �zere ay devresiyle koordine edilmektedir. �rne�in, y�l� ba�latan Beyaz Ay Bayram� k�� solstisten [21 Aral�k] sonraki ilk yeni ayda y�l� ba�latmaktad�r ve K�z�l Yuvarlak Bayram� yaz solstise [21 Haziran] en yak�n dolunay ayda tutulur.

Ruhsal g��lere sahip birka� g�k cismi daha vard�r. Bunlardan biri hem sabah, hem de ak�am saatlerinde g�z�kebilen Ven�s gezegeni Tsolman'd�r. S�k�a g�c�n� �a��rmak �zere �aman davullar�nda resmedilmektedir. Tsolman, sava� oklar� diye tan�mlanan kuyruklu y�ld�z ve meteorlar� g�nderendir. B�y�k Ay� tak�m y�ld�z� Doloon Obgon (Yedi Ya�l� Adam) olarak bilinir. Onlar�n konumu g�ky�z�n� yerine tutan Kutup Y�ld�z�n�n (Altan Hadaas) yerini g�sterir. G�k kubbesinin Kutup Y�ld�z� etraf�nda d�nd��� g�zlenimi, asl�nda d�rt mevsimde B�y�k Ay� tak�m y�ld�z�n�n konumunu g�steren gamal� ha�, has temdeg sembol�n�n yarat�l���na yol a�m��t�r, �lgin�tir ki, bu sembol sadece Sibirya'da de�il, ama birka� Kuzey Amerikal� k�lt�rlerinde de bulunmaktad�r, bu da �ok kadim bir k�kenin varoldu�unu g�stermektedir. Pleiades tak�m y�ld�z� di�er bir g��l� ruh grubu olarak ululanmaktad�r, Bu tak�m y�ld�z�nda g�k tanr�lar� toplan�p yery�z�ne bir kartal �eklinde ilk �aman� g�ndermeye karar vermi�lerdir. Beyaz Ay bayram�nda on d�rt insens/buhur �ubu�u yak�l�r. Bunlardan yedisi Yedi Ya�l� Adama, di�er yedisi Pleiades i�indir.

Atalar

Atalar�n ruhlar�, G�k Baba ve Toprak Ana ile birlikte b�t�n rit�ellerde invoke edilmektedir. Sibirya ve Mo�ol �aman gelene�ine g�re, ruh birka� par�adan olu�maktad�r, genelde bunlar�n say�s� her biri �l�mden sonra ayr� kaderi olan ��t�r. Bunlardan, suld veya unen fayenga olarak bilinen alt� ruh s�rekli olarak d�nyada atasal bir ruh olarak kal�r. Atasal ruhlar genelde birer koruyucu ve yard�mc� olarak torun ve di�er akrabalar� ile irtibatta kal�rlar. Birka� ku�ak sonra bu ruhlar akrabalar�n�n meskenlerinden uzakla�abilir, ama �a�r�l���nda yard�ma haz�r bulunurlar. O zamana dek onlar dualarda deedes mini olarak dualarada �a�r�lan atalar grubuna dahil olacaklard�r. Atasal ruhlar akrabalar�n�n mekanlar�ndan ayr�ld�ktan sonra genelde ta�, dere veya a�a� gibi do�al yerlere yerle�irler. Onlar, rit�eller s�ras�nda �amanlar taraf�ndan yard�mc� ruhlar olarak �a�r�l�r ve bir ongon ruh evine yerle�tirilebilir.

Belirli ruhlar esas olarak ata, cet olmamalar�na kar��n atasal ruhlar olarak kabul edilen belirli ruhlar vard�r. Mo�ollar Mavi Kurt ve K�z�l Geyik eski atalar� olarak an�msarlar ve Buryat Mo�ollar�n Buh Baabai Noyon (Prens Baba Bo�a) diye efsanevi bir atalar� vard�r. Ay� bir�ok Sibirya grubu taraf�ndan bir ata olarak tan�n�r, hatta Mo�ollar�n ay� i�in kulland��� kelime asl�nda "baba" (baabgai) kelimesinin bir t�revidir. Cengiz Han Mo�ollar�n koruyucu bir atasal ruhu olarak g�r�l�r ve hem devletin hamisi olarak tap�l�r, hem de evlili�in koruyucusu olarak g�r�l�r. Mo�ol mekanlar�n�n kutsal k��eleri genelde Cengiz Han ve �lm�� akrabalar�n resimleri ve aile kullan�m� i�in �amanlar�n yaratm�� oldu�u herhangi bir ongon i�erebilir.

Tenger, �otgor ve di�er Do�a Ruhlar�
Resim: Austen Osman Spare

G�kte ve do�ada �ok say�da farkl� ruhlar vard�r; baz�lar� �ok g��l�d�r ve �amanlar taraf�nda idare edilemez, di�erlerinin kontrol edilmesi nispeten kolayd�r. Dengeyi yeniden tesis etme d���nda, hi� bir ruh rahats�z edilmemeli veya kontrol edilmemeli, hele s�rf merak veya gereksiz yere hi� irtibat kurulmamal�d�r. Ruhlar bedenli canl� varl�lardan ne �st�n ne de a�a��d�r, sadece �zde fark vard�r, bu a��dan insan ve hayvanlara g�sterilen ayn� sayg� onlara g�sterilmelidir. Do�a ruhlar�n�n en g��l�leri d�rt y�n�n her bir k��esinde ya�ayan g�k ruhlar� tenger'dir.Do�u ve bat� tenger'ler siyah ve beyaz �amanlarla ili�kilendirilmektedir. Bat� tenger'lerinin insan, k�pek ve yenilebilir b�t�n hayvanlar� yaratt��� ve do�u tenger'lerinin kartal, yenilmesi yasak hayvanlar� ve hastal�k ruhlar�n� yaratt��� s�ylenir. D�nyan�n istikrarl� olabilmesi a��s�ndan iyi ve k�t� aras�nda dengeye ihtiyac� gerekti�i i�in do�u tenger'ler hep k�t� olarak d���n�lmez. Do�u tenger'lerinin en �nemlisi Ulgen'in karde�i ve yeralt� alem ruhlar�n�n efendisi Erleg Hand�r. Su ruhlar�n�n efendisi Usan Han g�ney y�n�nden �a�r�l�r (invoke edilir); ayr�ca Tatay Tenger olarak bilinen Keiden kuzeyden �a�r�l�r. O �iddetli f�rt�nalar, �im�ek ve hortumlar�n efendisidir. Tenger'ler �ok g��l�d�r ve kontrol edilemez, ama �aman rit�elinde yard�mc� olmak �zere �a�r�labilirler. G�k ayr�ca, o denli emsalsiz ya�am ya�am�� ki tekrar alt d�nyaya inmeye gere�i olmayan insanlar�n g�ne� ruhlar� olan endur ruhlar�n�n mekan�d�r. Onlar tenger'ler kadar g��l� de�ildir, ama bulutlarda ya�arlar ve ya�murun ya�mas�n� sa�larlar.

D�nya �ok �e�itli ruhlar�n mekan�d�r, bunlar�n aras�nda_�otgor, ozoor, ongon, burhan ve_ gazriin ezen ruhlar� vard�r. Bir�ok Sibiriya kabilesi aras�nda bu ruhlar toplu olarak ayyy olarak bilinirler. Ayn� zamanda kut veya abaasi olarak bilinen �otgor ruhlar� fiziksel ve ak�l hastal�klar�na, kafa kar���kl���na neden olurlar. Baz� �otgar'lar alt aleme yollar�n� bulamam�� �l� insanlar�n suns ruhlard�r. B�yle durumlarda, �aman�n onlar� uygun mekanlar�na g�ndermesi gerekir. Di�er sorun yaratan ruhlar hi� bir zaman fiziksel olarak yery�z�ne enkarne olmay�p do�ada varolmaktalar. Bir �aman taraf�ndan kontrol alt�na al�nd�ktan sonra yard�mc� ruhlara d�n��ebilirler. Ozoor, ongon ve_burhan_ ruhlar� genelde insanlara kar�� etkileri a��s�ndan n�tr olmaktad�rlar, ancak zaman zaman sorun yaratabilirler. _Ozoor_ve ongon ruhlar� bir�ok kez do�adan serbest�e gezen atalar�n sud ruhlard�r. Bunlar �amanlar�n en �nemli yard�mc� ruhlar� aras�ndad�r.Utha olarak bilinen �zel bir ongon ruh t�r� �aman silsilesini takip edip, �aman i�in bir t�r ek ruh ve rehber olmaktad�r. Bir �aman�n bedeninde enkarne olmamakta, ama ge�mi�te birlikte oldu�u b�t�n �amanlar�n kitlesel an�lar�n� ta��maktad�r. Bir utha ruhu �aman atas� olarak ba�lam�� olabilir, ama soyun esas �aman� �l�nce gelecekte �aman olacak ki�iye ba�lan�r ve inisiyatik vizyonu verir. Burhan ruhlar� �ok g��l�d�r ve genelde �aman taraf�ndan idare edilemez, ama hastal��a neden olurlarsa hastay� yaln�z b�rakmaya ikna edilirler. �ok g��l� ruh yard�mc�lar� olan �amanlar bir burhan'� belki kontrol edebilirler, bu durumlarda o terbiye edilip daha az g��l� bir ongon ruhuna d�n��t�r�l�r.

Gazriin ezen yery�z�nde ve do�ada da�, g�l, nehir, ta�, a�a�, yerle�im alanlar�, binalar, hatta �lkeler gibi belirli yerlerin hakim ruhlar�d�r. Bazen do�ada onlara ait olan yerlerde mekan etmek isteyen atasal ruhlarla itilaf ve m�cadeleye d��erler. Baz� cenaze adetleri, atasal ruhlar�n do�ada rahat etmeleri i�in �lm�� ki�ilerin suld ruhlar�n� ve gazriin ezen teskin etmeye y�neliktir.

Hayvanlar, Totemler, Hayvan Rehberleri ve Av

Orman ve sular d�nyas� insan�n hayata kalmas� i�in gerekli vah�i hayvanlar�n mekan�d�r. Hayvanlara "ami ruhuna sahip olan" anlam�na gelen amitan hayvanlar� denilir, ��nk� insanlar gibi ya�ayan bedenin solunum ve s�cakl���n� veren bir ami ruhuna sahiptirler. Hayvanlar�n ami ruhlar� genelde kendi t�r�nden yavrulara yeniden enkarne olurlar. Dolay�s�yla, geyikler geyik olarak, ay�lar ay� olarak reenkarne olup tekrar do�arlar. Ruhlara sahip olduklar� i�in hayvanlar�n ayn� insanlar gibi ki�ilikleri, dilleri ve hatta psi�ik yetenekleri oldu�u kabul edilir.

B�t�n av hayvanlar�n hakim ruhu Bayan Ahaa (zengin a�abey) olarak bilinir. Avc�lar avda �anslar�n� art�rmak i�in ondan dilekte bulunurlar. Vah�i do�an�n en �nemli hayvanlar� Sibirya kaplanlar�d�r, kar leoparlar� ve ay�d�r. Buryatlar kaplana Anda Bars (en iyi dost kaplan) derler ve iyi av i�in ona dua ederler. Sibirya genelinde ay� hayvanlar�n hakimi olarak g�r�l�r ve bir ata olarak ululan�r. Bir�ok Sibirya kabilesinde ay� �ld�r�ld�kten sonra onu onure eden �zel t�renleri vard�r.

Hayvanlar reenkarne eden ruhlara sahip olduklar� i�in, ruhlar� g�cenmesin diye �ld�r�l�rken uyulmas� gereken bir�ok kural vard�r. Aksi halde, onlar �fkelenebilir ve kabile avlanma sahas�na gelmeyebilirler veya di�er hayvan ruhlar�na uzak durmalar�n� s�yleyebilirler. B�y�k bir hayvan �ld�r�ld��� zaman veya b�y�k bal�k yakaland��� zaman, avc� veya bal�k�� hayvan ruhunu teskin etmek �zere yas tutup a�layabilir. Avc�lar ayr�ca hayvan �ld�rd�kleri zaman onlara �z�r dilerler, hayatta kalmak i�in ete ve deriye ihtiya�lar� olduklar�n� anlat�rlar. Evcil hayvanlar� da sayg�l� bir �ekilde �ld�r�l�r. Kafa kesilmez, ��nk� g�rtla�� kesmek ami ruhu incittir. Toplu olarak zuld denilen ba�, g�rtlak, akci�er ve kalp bir hayvan�n ami'sinin mekan etti�i yeridir ve tek pa�a olarak bedenden ��kar�lmal�d�r. Hayvan bir kurban i�in �ld�r�ld��� zaman deri ve zuld semaya do�ru diklenmi� direklere as�l�r. Ay�lar yenildikten sonra kurukafas� ve bazen t�m iskeleti ormanda bir direk veya platforma konulur.

Hayvan ruhlar�na kar�� bu sayg� av konusunda baz� kurallar� getirir. �lk ba�ta ormana girerken sayg�l� davranmak gerekip g�lmemeli, ba��rmamal� ve ko�mamal�. Onun yerine bir hayvan gibi sessiz ve dikkat �ekmeyecek �ekilde hareket etmek gerekir. Ormanda sopa atmak Bayan Ahaa ve orman ruhlar�na hakarettir, dolay�s�yla tabudur (nugeltei). Ayn� �ekilde su birikintilere idrak bo�altmak ve ta� atmak da yasakt�r. Hayvanlar yiyecek veya deri, k�rk ihtiyac� d���nda hi� bir zaman �ld�r�lmemelidir ve bu gerekli oldu�u zaman h�zl� ve insanc�l bir �ekilde yap�lmal�d�r. Av cemaatta payla��lmal� ve depolanmamal�d�r, et �rf ve adetlere (yostoi) uygun bir �eklide kesilmelidir. Bu basit kuralla uymak av�n hayvanlar�n d�nmesini ve hayvan ruhlar�yla iyi bir ili�ki temin eder.

Nehir, g�l, dere ve denizler, su hayvanlar�n�n mekan etti�i yerlerdir ve ayn� zamanda d�nyalar aras� yolculuk yapan ruhlar�n ge�i�leridir. Mart� ve alt�n g�zl� �rdek �zel su ku�lar� olarak g�r�l�r. Bir�ok Sibirya halk� aras�nda yayg�n olan bir efsaneye g�re en eski �a�larda d�nya suyla kapl�yd� ve mart� ve alt�n g�zl� �rdek deniz dibinden toprak getirip kara par�as� olu�uncaya dek y��d�lar. Dalg�� ku�u, dalma �zelli�inden dolay� �ok �zel bir su ku�udur. Su ruhlarla doludur ve dalg�� ku�u b�t�n di�er ku�lardan �ok sudaki ruhlarla ileti�im kurabilme �zelli�ine sahiptir. Dalg�� ku�unun ���l��� Mo�ol ve Sibirya �amanlar� taraf�ndan s�k�a �ark�lar�nda taklit edilir. Bal�klar aras�nda sudak bal��� g��l� say�lmaktad�r ve bu bal���n imajlar� bat�da Samyed'den do�u Sibirya'daki Tungus'a dek �aman rit�ellerinde kullan�lmaktad�r.

Do�ada g�z�ken hayvanlar, asl�nda bazen i�lerini yapmak �zere ruhsal yolculukta hayvan �ekline b�r�nm�� �amanlard�r. Onlar ku�, memeli hayvan, s�r�ngen ve hatta bal�klar�n bile �ekillerini alabilirler. Baz� hikayeler bir hayvan�n bir avc� taraf�ndan �ld�r�ld���n� ve hayvan asl�nda �aman�n ruhu oldu�u i�in �aman�n ayn� anda rit�el yaparken �ld���n� anlat�r. Atasal ruhlar veya basit insanlar�n ruhlar� da zaman zaman hayvan �ekline girebilir. Dagur Mo�ollara g�re ruh yolculu�u yapan �amanlar i�in �zellikle oklukirpi, y�lan, tilki, �akal, �r�mcek ve s�l�n se�ilir, bu hayvanlar�n normal olarak yenilmezler.

Belirli baz� hayvanlar kabile veya a�iretler �zg�n totem veya sembolik ata say�l�rlar. Bunlar�n aras�nda en �nl�leri Mo�ollar�n efsanevi atalar� Mavi Kurt ve K�z�l Geyiktir. Buryatlar ayr�ca atalar� olarak bo�ay� tan�rlar. Sibirya boyunca kartal da bir atasal totem olarak g�r�l�r ve Mo�olistan'da kartal �aman gelene�ine ba�lanmaktad�r. Yakutlar aras�nda belirli a�iretler belirli bir memeli hayvan veya ku�u totem hayvan� olarak tan�rlar. Hayvan�n ismi tabudur ve g�nl�k konu�malarda farkl� isimlerle s�z edilir. Mo�olca'da ay� i�in belirli bir kelime bulunmamas� olas� olarak bu sebeptendir, zira ay� neredeyse b�t�n Sibirya halklar� taraf�nda bir ata olarak kabul edilir. Mo�olistan'da "kurt" kelimesi de bir�ok topluluk aras�nda tabudur.

Hayvan ruhlar� ayr�ca �amanlar i�in rehber ve ��retmendirler. Yakut gelene�ine g�re bir �aman, �aman ruhuyla irtibat kurdu�u anda, o onu rehberi olacak g�� hayvan�yla tan��t�r�r. Bu hayvana "hayvan e�i" veya "hayvan anas�" denilir. Bundan b�yle, �aman sadece bu hayvandan ders alma ama ayn� zamanda ruhsal yolculuk yapt��� zaman o hayvan�n �eklini al�r. Bir �aman�n g�c� art�k�a, o g�� hayvan� koleksiyon ilaveler yapacakt�r. Genelde �aman�n k�yafeti de�i�ik hayvanlar�n postlar� veya k�rk par�alar� i�ermektedir, bunlar da ba�l� olduklar� g�� hayvanlar�n_ongon_ ruh evleridir.

Kutsal Da�lar ve A�a�lar
Resim: Austen Osman Spare

Da�lar, dereler, ormanlar ve bireysel ta� ve a�a�lar�n hepsi Toprak Anan�n bir par�as�d�r, ama ayn� zamanda doa� ruhlar� gazriin ezen'in mekanlar�d�r. Baz�lar�, ama hepsi de�il bir zamanlar insan ruhlar�yd� ve o denli eski atalard�r ki torunlar� onlar� ar�k hat�rlamamaktad�r ve ruhlar� aras�nda art�k bir ba� kalmam��t�r. Y�z binlerce y�ll�k insan tarihinin ge�mi�ine bak�ld���nda do�ada bu ruhlar�n say�s� ne denli fazla oldu�unu hayal edebiliriz. �ok ihti�aml� bir da� veya a�ac�n_suld_ 'e sahip oldu�u s�ylenir, bu da �l�mden sonra do�ada kalan ruh i�in kullan�lan ayn� terimdir. Farkl� bi�imde ta� ve a�a�lar�n g��l� bir ruhu bar�nd�rd��� inan�l�r ve onlara sayg� g�sterilir bazen t�t�n veya i�ki sunulur. Bu ruhlar do�an�n her taraf�nda bulundu�u i�in gereksiz yere do�al yap�lar� yok etmek veya a�a�lar� kesmek, budamak veya h�rpalamak son derece tabu say�lmaktad�r. �fkeli bir do�a ruhu �ok g��l�d�r ve �aman onu kontrol veya teskin edinceye kadar ki�i veya bir toplulu�a kar�� bir�ok sorunlara neden olabilir.

Da� ruhlar�n�n son derece g��l� olduklar� inan�l�r ve iyi av ve bol yenilir do�al sebze ve ot sa�lamak �zere onlara dua edilir. Bu seremoniler genelde yerel kabile veya a�iretin ya�l�lar� taraf�ndan genelde ekinoks ve solstislerde yap�l�r. Da� ruhlar� ve di�er g��l� gazriin ezen �zel tap�naklarda (oboo) tap�l�r. Oboo genelde yakla��k olarak konik �eklinde 2-3 metre boyunda ta� ve a�a� dallar�n�n y���lmas�ndan meydana getirilmi�tir. Yolcular bir oboo'nun yan�ndan ge�erken etraf�nda �� kez y�r�meleri ve �zerine bir ta� koymalar� �ng�r�lm��t�r. Bunu yapt��� zaman ki�i sadece ondan asgari belenen ruha kar�� sayg� g�stermiyor, ama sembolik olarak ruhun g�c�ne bir ta� koyarak takviye etmekle ayn� zamanda r�zgar tay� ve yolculu�u i�in iyi �ans almaktad�r. Oboo ayn� zamanda y�l boyunca yak�n aile veya a�iretlerin yerel ruhun ve ayr�ca G�k Baba, Toprak Ana ve di�er �amanist ruhlar�n onuruna kutlama yapt��� birka� t�renin uyguland��� yerlerdir. Oboo'lar sadece da�lar� temsil etmiyor, ama ayn� da�lar�n Tenger'e daha yak�n ve dolay�s�yla ruhsal a��dan daha g��l� say�ld��� gibi, yukar� g�steren �ekilleriyle sema ve d�nya aras�nda yak�n bir bulu�ma yerini temsil ediyorlar.

Ruh Alemi

Mo�ol �amanlar�n d�nya g�r��lerinde ruh alemi ruhlar�n farkl� bir �zleri olmas� d���nda fiziksel alemden fazla farkl� g�r�lmemektedir. Hatta, do�al ve ruhsal alemlerinin ayr�m� biraz keyfi bir g�r��t�r ��nk� ruhlar her yerde her �eyin i�indedir. Ruhlar�n bedenli varl�klardan farl� �zellikleri vard�r, onlar istediklere yere �ok h�zl� bir �ekilde u�abilirler ve �ok uzak mesafede, ge�mi� veya gelecekteki �eyleri g�r�p hissedebilirler. Bat�l�lar�n telepati veya psi�ik yetenek dedikleri �ey insanlar�n i�inde bulunan ruhlar�n yeteneklerini kullanarak �eyleri sezmeden ba�ka bir �ey de�ildir. G��l� r�zgar tay� olan insanlar �zellikle psi�ik g��lere vard�r, ��nk� r�zgar tay� psi�ik enerjiyi y�kseltir. �amanlar d�zenli olarak rit�elleri s�ras�nda ruhlar�n �zelliklerini �zerine al�rlar ve utha ve di�er yard�mc�lar�n�n deste�iyle ba�ak yerlere u�abilmekte veya uzakta veya ruh aleminde olan �eyleri alg�layabilmektedirler.

Ki�ide Birden fazla Ruh Olmas�

B�t�n insan ve hayvanlar birden fazla ruha sahiptir; bir fiziksel bedende mekan edebilmek i�in birka� farkl� ruhun bir arada bulunmas� gerekiyor. B�t�n Sibirya ve Mo�olistan boyunca insan�n en az �� ruha sahip olmas� gerekti�i inan�l�r. Samoyed gibi baz� topluluklar bu say�n�n daha fazla oldu�unu, kad�nlarda d�rt ve erkeklerde be� oldu�u inan�l�r. Hayvanlar da her biri reinkarne eden iki ruha sahiptir: beden ruhu ami ve suns ruhu. Bundan dolay� av hayvanlar� b�lgelerine tekrar tekrar d�nen ruhlara sahiptir ve bundan dolay� g�cendirilmemelidir. �nsanlar a�a��daki �� ruha sahiptir (kolayl�k a��s�ndan sadece Mo�ol terimleri veriyorum):

  • Suld ruhu, �l�mden sonra do�ada kal�r
  • Ami ruhu, reenkarne eder
  • Suns ruhu, reenkarne eder

�� ruh bedeni saran enerji alan�nda bulunur. �� ruh aras�nda, ya�ama en kritik olan _suld_ruhudur. E�er bedenden ayr�l�rsa �l�m hemen hemen ka��n�lmazd�r. Di�er iki ruh herhangi bir zarara neden olmadan fiziksel bedenden ge�ici olarak ayr�labilir. Canl� bir varl�k k�resel bir enerji alan�n� i�gal eder. K�renin yedi �akraya tekab�l eden yedi deli�in kesi�ti�i dikey bir ekseni vard�r. Suld ruhu bu b�lgede bulunan k���k bir tenger vas�tas�yla G�k Baba ile direkt bir irtibat bulunan ba��n tepesindeki ta� b�lgesinde bulunur. Di�er iki ruh beden eksenindeki deliklerden girip ��kar. Tam dengeli olabilmeleri i�in suns ve ami ruhlar� hep eksenin z�t taraflar�nda bulunmalar� gerekir. Biri heyecanland��� zaman ruhlar�n yedi delikten dola��mlar� h�zlan�r, bu da kalbin at��lar�n�n h�zlanmas�na ve y�kse enerji ve gerilim hissine neden olur. Ami veya suns ruhlar�n�n dengesi ruhsal bir sald�r� veya fiziksel travmayla bozulabilir. En ciddi durumlarda ami veya suns bedenden d��ar�ya at�labilir ve bu uzun s�re devam ederse hastal��a veya zihinsel da��n�kl��a sebep olabilir. Ruh kay�pl��� veya dengesizli�i durumunda d�zeni tekrar tesis etmek �zere bir �aman�n yard�m�na gerek vard�r. Ruhlar�n g�c� ki�inin sahip oldu�u hiimori (r�zgar tay�) miktar�na orant�l�d�r. Fark�ndal�k (setgel) g���s b�lgesinde odaklanmaktad�r. Beyin her ne kadar bedensel i�levler i�in �nemli g�r�l�rse de, bilincin nihai merkezi g���st�r.

Suld �� be�eri ruh aras�nda en bireyselle�mi� olan�d�r. Sadece bir kez bir fiziksel bedende mekan eder. �l�mden sonra bir s�re bedenin etraf�nda bulunur ve baz� topluluklar bu ruhlar yard�m ve korunma i�in yak�n tutmak �zere kalabilecekleri ongon ruh evleri yaparlar. Yakla��k olarak sekiz nesil sonra suld bir do�a ruhuna d�n���r. Suld hi� bir ge�mi� ya�am deneyim ta��maz, dolay�s�yla birisini di�er insanlardan ay�rt eden �zellikleri geli�tirir. Karizma ve itibar g��l� bir suld ruhunun belirtilerdir, bundan dolay�suld, da� ve a�a�lar�n ihti�am�n� belirtmek i�in de kullan�l�r.

Ami bedene dirilik veren ruhtur. O solunum, amisgal ile ilgilidir. �l�mden sonra, sema ve d�nya aras�nda bir ku� �eklinde bekledi�i D�nya A�ac�na d�ner.Ami ruhlar� akrabalar� aras�nda tekrar do�ma e�ilimindedir. Ami, onlar� do�um an�nda bedenlere girmek �zere ruh atlar�, omisi murin �zerinde g�nderen rahim tanr��as� Umai'nin korumas� alt�ndad�r. Ami, bir hastal�k an�nda ge�ici olarak bedenden ��km�� olsa da, ami �l�mden �nce s�rekli olarak bedeni terk etmez.

Suns ruhu, suld ruhu gibi ki�ili�in geli�mesine katk�da bulunur, ama ayn� zaman ge�mi� ya�amlar�n birikimini de ta��r. Suns, enkarnasyonlar aras�nda alt alemin bir sakinidir, ama dost ve akrabalar� bir hayalet �eklinde ziyaret edebilir. Alt alemin efendisi Erleg Han suns i�in sorumludur ve ne zaman ve nerede do�aca��n� tayin eder. E�er bir ruh d�nyada ya�am� boyunca i�i fesat olup b�y�k k�t�l�k yapm��sa, onu ruhlar�n sonsuza dek yok edildi�i (helak) alt alemin bir k�sm� olan Ela Guren'e g�nderebilir. Suns ayr�ca bedeni terk edip alt aleme girebilir, bu durumda bir �aman�n ruhu geri getirmek i�in Erleg Han ile m�zakereye girmesi gerektirebilir.

�nsanlar� olu�turan ruhlar ��lemi �� aleminin �zlerinin kar���m� olarak g�r�lebilir. _Suld_en �ok bu d�nya ile ba�lant�l�d�r, ��nk� ba�ka bir yerde ya�amaz.Ami, D�nya A�ac�nda ya�ar ve neredeyse bir �st alem varl���d�r. Suns'un alt aleme ait oldu�u a��k ve kesindir. Fiziksel bir varl�k olabilmek i�in �ok say�da ruha sahip olma gere�i, canl� fiziksel bir varl���n birden fazla aleme ait ruhlar�n�n kesi�mesini temsil etti�ini ima etmektedir.

�aman�n Ya�am �emberi ve Su Devinimi

Ami ruhu nefesle ilintiliyken, suns ruhu suya ilintilidir. Su yollar� suns ruhlar�n seyahat etmeleri i�in ge�itlerdir. Bu �zellikle g�neyde D�nya A�ac�ndan orta alemi giren ve sonrada kuzeyde alt aleme inen D�nya Nehri i�in ge�erlidir. Tabii ki, bu inan� do�al gibi gelebilir, ��nk� Kuzey Asya'n�n b�t�n �nemli nehirleri Kuzey Kutbu denizine s�rekli su ak�tmaktad�r, ayn� �ekilde suns ruhlar� d�nyaya tekrar tekrar d�nerler. �e�itli efsanelerden Sibirya boyunca yayg�n olan bu s�reci anlatan bir model geli�mi�tir. Bu modele g�re, ruhlar, Umai'nin ami ruhlar �zerinde durdu�u D�nya A�ac� ile D�nya Nehrinin kayna��ndan d�nyaya girerler. Do�um an�nda, reenkarne olan ruhlar nehirden a�a�� iner ve bebe�i girer. �l�m an�nda, suns nehirden a�a�� y�zerek ***�Kuzey Kutbu denizine alt alemin giri�ine iner, bu arada ami bir ku� �eklini al�r ve D�nya A�ac�na geri u�ar. Bu d�nyaya yineden d�nebilmek i�in suns ya yeralt�nda D�nya Nehrin kayna��na seyahat eder veya Samanyolu'ndan ge�erek �st ve orta alemlerin dokundu�u g�neye seyahat eder.

Bu ya�am devinimi, yerel halklar�n�n ku�aktan ku�a�a g�z�nden ka�mas� m�mk�n olmayan su devinimine kar�� ilgin� bir paralellik sunar. Su d�nyaya ya�mur �eklinde ya�ar ve derelerle topraktan akar (dereler alt d�naya giri� oldu�u inan�l�r). Nihai olarak denize akar, burada buharla�ma ile su tekrar ya�mur �eklinde d��ece�i g��e ��kar. Ayn� �ekilde, be�eri ruhlar D�nya Nehrini takip ederek denize gelirler ve yeniden do�mak �zere tekrar kayna�a inerler.

Ruh ve Toprak Kar��la�t��� Zaman: �rf ve Adetler, Tabular ve Ongon'lar

Daha �nce belirtti�im gibi, ruhsal ve fiziksel d�nyalar asl�nda ayr� de�ildir, ��nk� bir�ok yerlerde birbirine kesi�mekte ve dokunmaktad�rlar. Ancak, �zel dikkat gerektiren ve belirli davran��larla y�netilen, ruh alemi ve d�nyan�n dramatik �ekilde birbirine de�di�i belirli olaylar vard�r. Bunlar, bir �aman, yeniden o�an veya �len bir ki�i gibi belirli bir insanda g�m�l� olabilir. Ruh ve topra��n dokundu�u fiziksel yerler aras�nda da�, a�a� veya oboo veya bir ruh i�in �zel tasarlanm�� mekanlar, ongon gibi kutsal merkezler vard�r. Ruhlar ile irtibat kurmak, irtibat kurlan ruhun t�r� ve karakterine g�re olumlu veya olumsuz, ulvi veya s�fli olabilir. Bu ayr�ca ki�inin ruhlar�na tehlike arz edebilir, ��nk� ruhlar� celbedip ba�ka d�nyalara takip etme e�ilimi g�sterebilirler.

Bir �amanla temas kurmak genelde emniyetlidir, ��nk� ruhlar�n� faydal� ama�lar i�in kullan�r, ama di�er yandan, ruh alemiyle irtibat� olan di�er ki�ilerle temas kurmak tehlikeli olabilir. Ruh musallat�, pozesyon veya obsesif etkiler hastal�k veya delilik yaratabilir ve �ifa i�in hemen m�dahale gerektirir. Yeni do�an �ocuklar ve annelerin do�umdan sonra bir s�re tecrit edilmeleri �ng�r�l�r, bu sadece bebe�e yeni giren ruhlar� korumak i�in de�il, ama ayn� zamanda ruhlar�n anneden giri�leri onu biraz d�nya d��� ve di�er insanlara kar�� biraz tehlikeli k�lmaktad�r. Ayn� �ekilde, ruhlar�n d�nya ��k���nda yak�n olmalar�ndan dolay�, �len bir ki�inin ev halk� ve cesediyle ilgilenen ki�i ge�ici bir s�re tabu say�lmaktad�r. �len birinin ad�n� anmak birka� g�n ve sonsuza dek aras�ndaki bir s�re i�in tabu kalabilir. �len kimsenin ad�n� s�ylemek onu alt d�nyadan geri �a��rabilece�i veya gitmesi gereken yere gitmeyip kalmas�na sebep olabilece�i inan�l�r. Bu tehlikelidir, ��nk� �lm�� insanlar sevdikleri insanlar�n suns ruhlar�n� almaya �al��abilirler.

Do�adan ruhsal y�n�nden g��l� olan yerlerde orada mekan eden ruhlara sayg� gerekir. Ruhlara hakaret etmek failine veya toplulu�una kar�� bir sald�r�yla sonu�lanabilir. Di�er yandan, bu yerlerin ruhlar�n� onure etmek iyi �ans ve refah getirir.

�zel olarak haz�rlanm�� ruh mekanlar�_, Ongon_'lar, ruhlar ve fiziksel d�nya aras�nda �zel irtibat yerleridir. Bunlara sayg� g�sterildi�i s�rece faydal�d�rlar. Ongon'lar Mo�olistan ve Sibirya'daki en �nemli �aman ara�lar� aras�dad�r ve hemen hemen b�t�n kabileler onlar� kullan�r. Onlar �ok fark� �ekillerde bulunurlar; ah�aptan oyulmu�, deri �zerinde boyanm��, tahta bir �embere tak�lm�� veya metalden yap�lm�� olabilirler. Ongon'lar� yapmak i�in kullan�lan malzeme ah�ap, deri, ke�e, ta�, ka��t, k�rk, t�y ve metal i�erir. Baz� ongon'lar soyuttur ve ta� bebeklere benzerler. Ongon normal insanlar taraf�ndan imal edilse de, onu diriltmek i�ine bir ruh yerle�tiren �amana d��er. �o�u ongon'lar atasal ruhlar veya hayvan ruhlar� taraf�ndan i�gal edilir, ama baz�lar� son derece g��l� do�a ruhlar� i�ermektedir. Diriltildikten sonra, ongon, ger'in kutsal bir yerine yerle�tirilerek onure edilir ve i�ki, kan, s�t veya ya� verilerek beslenir. Mo�ol evlerinde bulunan en �nemli ongon'lar aras�nda Zol Zayaak ve Avgaldai vard�r. Zol Zayaak ve Avgaldai, eril-di�il bir �ift olarak resmedilir ve ev sakinlerinin ve evcil hayvanlar�n koruyuculard�r. Avgaldai ay� atan�n bak�r maskesidir ve zaman zaman ��l� y�lda bir yap�lan, b�t�n ruhlar� onure eden ve yeni �amanlar� inisye eden ominan rit�elinde bir �aman taraf�ndan giyilir. �amanlar�n genelde ruh yard�mc�lar�n� bar�nd�ran �ok say�da ongon'lar� vard�r. Hatta, �aman�n k�yafeti utha ruhunun ongon'udur. �ifa ve ruhlar� geri getirme rit�elleri i�in �zel_ongon_'lar yarat�labilir ve tedavi s�recini devam ettirmek ve ruhlar�n� korumak �zere hastan�n yan�nda b�rak�labilir. Ah�ap veya ottan yap�l� ge�ici ongon'lar bazen rit�ellerde bir hastal�k ruhunu tutmak i�in kullan�l�r. Sonrada bu ruh, ongon do�ada da��t�ld��� zmana serbest b�rak�l�r. Ongon'lar nesilden nesile elden ele ge�er ��nk� bar�nd�rd�klar� ruh i�inde ya�amaya devam eder, ama ihmal edilmesi husumetine neden olabilir.

�aman

Mo�olistan ve Sibirya ruhsal inan�lar�na �amanizm denek biraz yan�lt�c�d�r, ��nk� �aman�n kendisi ululanmamaktad�r, sadece ruhlarla olan �zel ili�kisinden dolay� sayg� g�rmektedir. Baz� alimler, bu geleneksel dine Tengrizm diye adland�rmaya ba�lam��t�r. Bu asl�nda daha uygundur, ��nk� ibadet Tenger ve ruhlar etraf�nda odaklanm��t�r. Ruhlar� onure eden g�nl�k uygulamalarda bir �aman�n gerekmemektedir. Bir �aman sadece bozulan dengeyi yineden tesis etmek ve hastal��a �ifa getirmek i�in bir �aman�n g��lerine ihtiya� duyulur ve �a�r�l�r. Baz� kabilelerin birden fazla t�rde �aman� vard�r, baz� topluluklarda onlar g��lerine g�re derecelendirilmekte, veya kulland�klar� ruhlara ve yolculuk yapt�klar� yerlere g�re kara veya ak olarak da ay�rt edilirler. Dagur gibi en g�neyde bulunan Mo�ol topluluklarda �amanlar, ��kr�k�� ve baz�lar�n�n da ruh yard�mc�lar� olan di�er geleneksel tedavi y�ntemleri kullanan �aman�ms� �ifac�larla birlikte �al���rlar. Bir�ok topluluk, ayn� zamanda ak, kara ve geleneksel �ifac� rollerine �stlenebilen tek bir �amana sahiptirler. Kolayl�k a��s�nda bu t�r �aman bu ara�t�rmada konu edilmi�tir.

Bir �aman Olma

�amanlar�n di�er insanlardan farkl� k�lan taraf�, onlar� inisiye eden bir �aman ruhuna sahip olmalar�d�r. Bu ruh bir�ok adla bilinir, bunlar�n aras�nda Buryat ve Dagur'lar aras�nda kullan�lan utha ve _onggor'_dur. O ek bir ruh gibi davran�r, erk kayna��d�r ve baz�lar�n�n sonradan yard�mc� olabilece�i �aman�n di�er ruhlarla irtibatlar�n� kontrol eder. Bir �aman gen� ya�ta �amansal baz� belirtiler sergileyebilir, ama esas olarak utha (kolayl�k a��s�ndan Buryat terimi kullan�yorum) aniden ortaya ��kar ve zihinsel veya fiziksel hastal��a neden olur. Hastal�k s�resinde �aman day� utha'n�n onu inisiye etti�i bir vizyon ya�ar. Bu vizyondaki ortak unsurlar aras�nda �st aleme yolculuk, �amansal g�reve yeni ve g��lenmi� bir �ekilde girmesini i�in bedenin par�alanmas� ve yineden bir araya getirilmesi yayg�nd�r. Yeni �aman hastaland��� zaman, onu muayene eden �aman onun bir utha ruhu taraf�ndan se�ildi�ini hemen anlar. Bu noktada, e�er bir �aman olmay� kabul ederse tedavi olur, aksi halde genelde �l�r. �yile�tikten sonra g�rd��� talim ve inisiyasyon, onun ruh aleminde g�rd��� inisiyasyonunun sadece teyididir.

�aman�n g�revleri aras�nda �ifa, kutsama, av b�y�s� ve arada bir iklim b�y�s�d�r. Bunlar�n aras�nda en �nemlisi �ifad�r, ��nk� ruhlar hastal���n nedenleridir. Ruhlar ayr�ca korunma sa�lamak ve �ans� art�rmak i�in �a�r�labilir. Av b�y�s� rit�elleri �aman�, av sa�layacak hayvan ve do�a ruhlar�yla irtibat kurmas�n� sa�lar. �klim b�y�s� genelde ya�mur yapma ve y�ld�r�mlar� semaya geri g�ndermeyi i�erir ve Tenger ile direkt irtibat gerektirir. Oboo merasimi ve ominan rit�eli gibi baz� rit�eller g�nlerce s�rer ve t�m cemaatin menfaatine y�neliktir. �aman'�n i�i basit falc�l�ktan bir ka� g�n s�ren �atafatl� rit�ellere dek de�i�ebilir. ��in zorlu�una g�re, �aman yard�m i�in ruhlar� �a��rabilir veya �ok fazla g�� gerekli oldu�u zaman bedenine girmesini sa�lar. �amanlar genelde �al��malar�nda �ark� s�yler, davul vurur ve dans ederler.

�amanlar �al��malar�nda de�i�ik aletler kullan�rlar. K�yafet ve ongon'lar� ruh yard�mc�lar�n�n mekanlar�d�r. Genelde 60 cm veya fazla geni�likte tek tarafl� bir el davulu �o�u seremonilerin bir par�as� olan �ark� ve danslara tempo vermek i�in kullan�l�r. Davuldan sonra, �aman�n en �nemli aleti metalik yuvarlak bir ayna olan _toli'_dir. �aman elde edebilirse k�yafetine bir�ok toli takar, ama g��s� �zerinde bir toli �nemlidir. Toli z�rh gibi davran�p ruh sald�r�lar�n� geri p�sk�rt�r, ruhlar� k�rle�tirmek �zere ���k yans�tabilir. Ayr�ca �aman�n g�c�n� art�rmak �zere evrenden enerji de �eker. �o�u �aman�n ayr�ca ruh yolculuklar�nda bindi�i atlar� temsil eden bir veya iki asa da ta��r. Bir�ok kabilede g�r�len �aman�n di�er bir aleti de hastalardan ruhlar� kovmak i�in kulland��� bir t�r yelpaze olan dalburr'dur. �aman taraf�ndan ba�ka m�zik aletleri de kullan�labilir, bunlar�n aras�nda �ene harp� (aman huur) en yayg�n olan�d�r. Baz� kabilelerde �amanlar maske kullan�rlar, ama en yayg�n olan� ominan rit�elinde kullan�lan ay� maskesidir.

Davul, Halusinojenler, Vecit Yollar�

�amanlar�n �al��malar�nda transa girdikleri bilinir, ama her rit�el bunu gerektirmiyor ve �amanlar bir�ok �eyi normal bilin� halinde yapmaktad�rlar. De�i�ik bir bilin� hali gerekti�inde, �aman� vecit haline getirecek bir�ok teknik mevcuttur, bu hallerde �aman bir ruhun �zelliklerini �zerine alabilmekte, durug�r� ve ruh yolculu�u yeteneklerini kullanabilmekte. �o�u rit�el �aman� vecit halle getirmek �zere birka� tekni�i bir arada kullanmaktad�r.

Rit�elin etkinli�i i�in ortam� hayati �nem ta��r. Gece uygulanan �aman y�ntemleri daha trans haline girme a��s�ndan daha etkindir; hatta bir�ok ruh g�nd�z �a�r�l���nda daha az etkilidir. Rit�ele kat�lan insanlar �aman�n trans ahaline ge�mesine yard�m edebilirler, �ark�lardaki s�z ve sesleri tekrarlayabilirler, davul �alabilirler ve davulla birlikte ba��rabilirler. �ember danslar� enerji �retebilir ve �aman� �st aleme kald�rabilirler.

�aman davulundaki vuru�lar trans� te�vik etmek i�in en g��l� y�ntemdir. Bilimsel ara�t�rmalar ayn� ritimlerin ard� ard�na belirli frekanslarda s�rekli tekrarlanmas� �amanlar�n trans hallerine benzeri hipnotik haller yaratabilece�ini g�stermi�tir. Ancak, �aman davul ritimlerinin metronom tipi s�reklili�i yoktur, �aman�n o andaki ruh haline g�re yava�lar veya h�zlan�r, y�kselir veya yumu�ar. Mo�ol ve Sibirya davullar� genelde �ap olarak b�y�kt�r ve �aman�n bedeni boyunca titre�ebilecek derin ��nlayan yank�lanan bir sesi vard�r ve davul genelde y�zde veya ba��n �st�nde tutulur, b�ylece vuru�lar ba� ve �st beden �zerinde g��l� bir rezonans kurar.

Rit�el s�ras�nda baz� maddeler al�nabilir. �amanlar s�k�a �aman rit�elleri aras�nda alkol kullan�rlar ve rit�elde zaman zaman t�t�n i�mek i�in duraklarlar. Ard�� dumanlar� hafif bir hal�sinojendir ve y�ze �flenip solunur. Rit�el s�ras�nda ger'in havas� ard�c dumanlar�yla dolar. Kutsal duman�n r�zgar tay� y�kseltti�i inan�l�r ve ruhlar� memnun eder. Daha g��l� bir hal�sinojen muscaria mantar� kadim �a�lardan beri Sibirya ve Mo�ol �amanizm ile birlikte an�lm��t�r. Mantarlar her zaman �aman rit�ellerinde kullan�lmaz, ama �amanlar rit�eller aras�nda vecit halline ge�mek i�in kurutulmu� mantar yiyebilirler.

Toroo a�ac�n� t�rmanmak di�er bir vecit yolludur. Mo�olca'da d��ar�ya ��kma ve yukar�ya ��kma ayn� kelimedir (garah). Chabros, bu iki mana aras�ndaki ba�lant�n�n �amanizm'de bulundu�unu �nermi�tir. �aman sembolik olarak D�nya A�ac�n� t�rmanmakla bu d�nyan�n d���na ��k�p ruhlar alemine girmektedir. Toroo a�ac�n dokuz basama�� vard�r ve �aman bir taban nota ve �sl�k �eklinde �st nota i�eren hoomei (g�rtlak) �ark�s� s�yleyerek giderek daha y�kse�e t�rmand�k�a. �st notalar, (taban nota ile temsile edilen) fizik aleminde dururken ruh alemiyle irtibat kurmay� temsil eder.

Kozmik Tayi Binmek

�aman trans� ruh aleminde yolculuk i�erdi�i i�in, �aman genelde bu yolculu�u ya bizzat u�arak ya da bir hayvan �zerinde �� alemde gitmesi gerekti�i yere binerek gitti�ini deneyimler. Bu ruhsal yolculuklar� �aman� ya bu d�nyada belirli yerlere g�t�r�r, ya da �st veya alt aleme gitmesini gerektirebilir. Alt alem yolculuklar genelde sadece ruhlar� getirme veya �lm�� bir insan�n ruhunu Erleg Han'a g�t�rme i�in gereklidir. Di�er rit�eller genelde �aman�n yery�z�nde yolculuk yapmas�n� veya �st aleme ��kmas�n� gerektirir. Alt alem yolculuklar en zor olanlard�r ve sadece en g��l� �amanlar oraya emniyetli bir �ekilde girebilirler.

Ruh yolculuklar yukar�ya do�ru hareketle ba�lar ve alt alem giden yolculuklarda bile u�u�la ba�lar, s�k�a bu ger'in duman deli�inden d��ar�ya ��karak ger�ekle�ir. �aman bir ku� �ekline girebilir veya do�a �st� bir hayvan� binebilir. Yolculuk s�resince, ona k�lavuzluk eden ve bedenine giren ruhlara g�re, �aman birka� kez �ekil de�i�tirebilir, bir s�re ku� �eklini, bir s�re insan �eklini, bir s�re ay� �eklini alabilir. �aman bu d�n���mlerden ge�erken hayvan sesleri ��karabilir. �aman yolculuk s�ras�nda, fiziksel olarak bilin�d��� g�z�kebilir veya bilin�li olup, trans�ms� bir halde olup hareket edebilir, dans edebilir, hatta dinleyicilere g�rd�klerini anlatabilir. �aman, bu ruh haldeyken karakterine uymayan davran��larda bulunabilir ve normalde yapamayaca�� tehlikeli g�sterilerde bulunabilir, �rne�in kendini b��aklamak veya ate� �zerinde y�r�mek gibi. �o�u Altaik �amanlar bir yolculukta dokuz ge�itten (oloh'lar) ge�tiklerini s�z ederler ve bu yolculuk yapt�klar� aleme g�re de�i�mez.

�aman�n bindi�i hayvan genelde bir at veya geyiktir. Bunlar �aman�n rit�el s�ras�nda yan�nda ta��d��� bir iki asa veya davulu ile fiziksel olarak temsil edilir. Bir rit�el ba�lamadan �nce davul ate�te �s�t�l�r, buna davulu canland�rmak, amiluulah denilir. Davul sadece s�rekli ritmik vuru�lar�yla vizyonu y�nlendirmiyor, amam ayn� zamanda �aman�n yolculu�una gitmek i�in bindi�i hayvand�r. Yolculu�undan d�nen �aman bedeni i�inde onunla birlikte seyahat eden ruhlar� ��karmak i�in �ks�r�r veya ge�irir. Sonra da rit�eli tamamlamadan �nce ruh yard�mc�lar�n� �ven bir �ark� s�yler.

�ifa ve Hastal�klar�n Nedeni

B�t�n hastal�klar�n k�keni ya yabanc� ruhlar�n m�dahalesi, ya da ruhsal veya fiziksel travman�n neden oldu�u ki�inin bar�nd�rd��� ruhlar aras�nda dengesizliktir. �amanlar hastal���n fiziksel semptomlar�n�n da tedavi edilmeleri gerekti�inin fark�nda olup hastalara ruhsal �ifan�n yan�nda �ifal� otlar i�eren ila�lar da vermektedirler. Ancak hastal���n ruhsal y�n� �nemlidir ��nk� sorun sadece fiziksel semptomlar� i�ermemektedir. Ruhlar taraf�ndan m�dahale ve ruh kayb� bedenin kendini tedavi etme kapasitesini engeller, dolay�s�yla ruhsal rahats�zl�k tedavi edilmezse, fiziksel hastal�k ger�ek anlamda hi�bir zaman tedavi olmaz.

Hastal��a sebep olan ruhlar husumetli atasal ruh, burhan veya d��man �aman olabilir. Chotgor atasal ruhlar ve di�er az g��l� do�a ruhlardan kaynaklanan durumlarda, �ark� s�yleyerek veya hastan�n �zerinden dalbuur sallayarak tedavi edilebilir. Hastal�k getiren ruh emmek veya bedenden �ekme ve atma hareketleriyle ��kar�labilir. Daha g��l� ruhlar veya s�fli �amanlara kar�� transa ge�me gerekir. Burhan en g��l� ruhlard�r ve gitmelerine ikna etmek �zere kurban gerekir. �amanlar ruhu korkutmak i�in b��ak, k�zg�n demir veya yay ve ok kullanabilir veya aynas�nda yans�yan ���kla k�rle�tirebilir. Bir ruhu yakalamak veya ��kar�ld�ktan sonra bir ba�kas�na s��ramas�n� �nlemek �zere bir ongon veya toli kullan�labilir veya �aman ge�i bir s�re i�in bedenine emebilir. B�yle durumlarda �aman k�smen alt aleme yolculuk yapar ve ruhun alt d�nyaya d�nmesi ve hastay� rahat b�rakmas�n� tembih eder. E�er bir ge�ici ongon kullan�l�rsa, ruhun ona tekrar d�nmesini �nlemek �zere do�al bir yere at�l�r veya yok edilir.

Baz� tedaviler ruhsal sava� i�erir. Bir �aman inat�� bir ruhla fiziksel olarak m�cadele edebilir, hatta silah bile kullanabilir ve m�dahaleci varl��� dizginlemek veya kovmak �zere ruhlar� da yan�nda sava��r. �ifay� ger�ekle�tirmek �zere �zel bir do�a ruhu �a�r�labilir ve hastay� koruyacak bir ongon i�inde tutulabilir. Husumetli bir �aman bir hastal��a neden olursa, yerel kabile �aman� ve d��man kabile �aman� aras�nda bir sava� ��kabilir. Bu ruhsal sava�lar uzun s�rebilir ve daha zay�f �aman�n �l�m� ile bitebilir. D�zenli olarak ba�kalar�na sald�ran �amanlar �ifa g��lerini kaybedebilirler ve bu t�r �amanlar h�zl� bir �ekilde toplum i�inde stat�lerini yitirirler, hatta bazen �ld�r�l�rler.

A��r kronik hastal�klarda ruh kurtarma genelde gerekir. Ami veya suns ruhunun eksikli�i bedenin normal i�lemesini neredeyse imkans�z k�lm��t�r. Ami ruhu bu d�nyada kal�r ve genelde bir �aman taraf�ndan kolayca bulunup tekrar bedene yerle�tirilebilir. Suns bedene yak�n dolanabilir, ama alt aleme inerse, �aman onu geri getirebilmek i�in tehlikeli bir yolculu�a �stlenmek durumundad�r. Kay�p bir ruh bulundu�u zaman geri d�n�� i�in �aman kula��na veya davuluna koyar sonrada da silkeleyip bedene geri koyar. Ruhsal bir varl�k bir ruh �ald��� zaman �aman ondan koparabilmek i�in sava�mak zorunda olabilir. Ruh kurtarma �amanlar i�in en tehlikeli i�tir, ��nk� bedenlerinin d���nda uzak mesafelerde yolculuk yapmak zorundalar ve kendileri ayr�ca sald�r�ya ve ruh kayb�na maruzdurlar.

Mo�ol �aman Modelinin �zeti

Daha �nceki b�l�mlerde, Mo�ol �amanizmin temel ilkelerini ortaya koydum. Esas �zellikleri a�a��daki �ekilde �zetlenebilir:

  • Canl� varl�klar d�nyada dengeyi destekleyerek ve G�k Baba, Toprak Ana ve ruhlara kar�� sayg� geleneklerini izlemekle mutlu ve �retken ya�arlar.
  • D�nya g�neye do�ru y�n� olan bir dairedir. �ste Baba G�k ve altta Toprak Ana vard�r; sa� taraf eril ve sol taraf di�ildir.
  • Ate�in kutsall���.
  • Yostoi bir ya�am� s�rmekle, ruhlar� ve t�m canl� varl�klar� anmakla ki�isel g�� art�rabilir.
  • Atalar�n ruhlar�n�n mevcudiyeti ve korunmas�.
  • Sema, hayvan, a�a�, da� ve di�er do�al nesnelerde insana benzer ruhlar (veya cinler)
  • G�� ve totem hayvanlar�
  • �nsanlar� fiziksel bedenin d���nda 3 ruhun kar���m�ndan olu�mu�tur.
  • D�nya Nehri ve D�nya A�ac� taraf�ndan bir araya getirilmi� �� alem vard�r, alt, orta ve �ste alemler.
  • �amanlar� inisiye eden, ve d�nyada dengeyi tesis etmek �zere yard�mc� olan �zel bir yard�mc� ruhlar� vard�r
  • Davul, ongon, �aman asalar�, dalbuur, kutsal duman, hal�sinojenlerin kullan�m�.
  • �amanlar�n esas g�revleri �ifa, korunma sa�lama, kutsama, kehanet ve fal, av b�y�s� ve iklim b�y�s�d�r.
  • Hastal�l�klar, ya ki�inin bedenine giren veya m�dahale eden ve ruhlar�n� etkileyen ruhsal g��lerle, ya da ruhlar�ndan birini �almakla meydana gelir. Bu yabanc� ruhun ��kar�lmas� veya ruh kurtarma gerektirir.

[Ana Sayfa ][Yaz�lar]