Waruchiri ñi�qap ñawpa machunkunap kawsa�qan (original) (raw)
(Waruchiri qillqa�qamanta rakikuna)
- Pukyu (qallarina qillqa�qa hina� qillqaypi): Taylor, Gerald (1976) - Ritos y Tradiciones de Huarochir�. (tukuy runa�imipi qillqa�qa kastillaman tikra�qawanpa�)
- Runasimi.de-pa llamkapu�qan, qillqayta allinya�qan.
- Huk Waruchirimanta willaq qillqa�qapa�: Salomon, Frank & George L. Urioste (1991) - The Huarochir� Manuscript: A testament of ancient and colonial Andean religion. (tukuy runa�imipi qillqa�qa kastillaman tikra�qawanpa�)
- "Chay �imiri kaymi." A�wan Waruchirimanta willay; kastillaman, inli�man tikra�qapa� Waruchiri qillqa�qamanta rakikuna: http://www.anthropology.wisc.edu/chaysimire/ (Frank Salomon, George L. Urioste)
- Traducción de los capítulos 1-6 al castellano por José María Arguedas - http://www.geocities.com/Athens/Atrium/9449/diosesyh.htm
- Runa�imipi Willakuykuna, Qillqa�qakuna
Yuyarina (�ndice)
- Qallariy �imi (Introducci�n)
- Huk ñiqin uma raki (Cap�tulo 1): [Imanam ñawpa pacha wakakuna karqan, imanam atinakurqan, imanam chay pacha runakuna karqan]
- I�kay ñiqin uma raki (Cap�tulo 2): [Imanam Quniraya Wiraqucha pachanpi qatirqan, imanam Qawillaqa wawanta wacharqan, imallapa� tukurqan]
- Kimsa ñiqin uma raki (Cap�tulo 3): [Imanam ñawpa pacha runakuna tukurqan mama quçha paçhyamuptin]
- Tawa ñiqin uma raki (Cap�tulo 4): [Imanam inti pichqa punçhaw chinkakurqan]
- Pichqa ñiqin uma raki (Cap�tulo 5): [Imanam ñawpa pachapi Paryaqaqa Kunturqutu ñi�qa urqupi pichqa runtu paqarimurqan, imallapa� tukurqan]
- Suqta ñiqin uma raki (Cap�tulo 6): [Imanam Paryaqaqa pichqa wamanmanta yurirqan, chaymanta runakuna tukurqan, imanam tukuy yunkap atipaqninña ka�pa, Paryaqaqa ñi�qaman riyta qallarirqan, imallapa� ñannintinpi tukurqan]
- Qançhis ñiqin uma raki (Cap�tulo 7): Imanam chay Kuparakuna chay Chukisusu ñi�qakta kanankamapa� yupaychan
- Pusaq ñiqin uma raki (Cap�tulo 8): Imanam Paryaqaqa wichaykurqan, imanam huk runa churinwan Paryaqaqap �iminkama kutimurqan, chaymantari imanam atinakurqan Wallallu Qarwinchuwan
- Isqun ñiqin uma raki (Cap�tulo 9): Imanam Paryaqaqa ña tukuyta puchuka�pa payta muchachikuypaq unanchayta qallarirqan (Qallariylla)
- Çhunka ñiqin uma raki (Cap�tulo 10): Imanam Çhawpiñamqa karqan, maypim tiyan, imanam muchachikurqan
- Çhunka hukniyuq ñiqin uma raki (Cap�tulo 11): Imanam Chanku ñisqa takikta takirqanku, kayta rimaspaqa Tutaykiri Paryaqaqap churinpa kasqanwanmi willasun
- Çhunka i�kayniyuq ñiqin uma raki (Cap�tulo 12): Imanam kay Paryaqaqap churinkuna tukuy Yunkakunakta atiyta ña qallarirqan
- Çhunka kimsayuq ñiqin uma raki (Cap�tulo 13): Mama [ñi�qa llaqtamanta]
- Çhunka tawayuq ñiqin uma raki (Cap�tulo 14): [Quniraya Wiraquchap puchuka�qanmanta]
- Çhunka pichqayuq ñiqin uma raki (Cap�tulo 15): [Qunirayap Qarwinchumanta ñawpaq ka�qanpa� utaq qipan ka�qan, chaymanta]
- Çhunka suqtayuq ñiqin uma raki (Cap�tulo 16): [Paryaqaqa pichqa runtumanta yuriq wawqiyuqchu� karqan, kayri Paryaqaqachu paykunap yayan, chay chaymanta]
- Çhunka qançhisniyuq ñiqin uma raki (Cap�tulo 17): [Imanam Paryaqaqa ña wawqinta Paryaqarqu �utiyuqta Antip punkunpi saqimu�pa kutimurqan]
- Çhunka pusaqniyuq ñiqin uma raki (Cap�tulo 18): [Inkap Paryaqaqakta yupaycha�qanmanta waqsa tiya�qanmantapa�]
- Çhunka isqunniyuq ñiqin uma raki (Cap�tulo 19): [Maqawisa Paryaqaqap churinpa awqaman yanapasqanmanta]
- (Kimsa çhunka hukniyuq ñiqin uma rakikama, i�kay yapa - suplemento ñi�qa - rakiwanpas)
Qallariy �imi (Introducci�n)
Runa indio ñi�qap machunkuna ñawpa pacha qillqakta yaçhanman karqa chayqa, hinantin kawsa�qankunapa� manam kanankamapa� chinkaykuq hinachu kanman. Imanam Wiraquchappa� sinchi ka�qanpa� kanankama rikurin, hinataqmi kanman.
Chay hina kaptinpa�, kanankama mana qillqa�qa kaptinpa�, kaypim çhurani kay huk yayayuq Waruchiri ñi�qap machunkunap kawsa�qanta: Ima feniyuqçh� karqan, ima hinaçh kanankamapa� kawsan, chay chaykunakta. Chayri sapa llaqtanpim qillqa�qa kanqa, ima hina kawsa�qanpa� paqari�qanmanta.
Huk ñiqin uma raki (Cap�tulo 1)
[Imanam ñawpa pacha wakakuna karqan, imanam atinakurqan, imanam chay pacha runakuna karqan]
Ancha ñawpa pachaqa huk waka(kuna) ñi�qa� Yanañamqa Tutañamqa �utiyuq karqan. Kay wakakunaktaqa qipanpi huk wakataq Wallallu Qarwinchu �utiyuq atirqan. Ña ati�pa� kanan runakta i�kayllata waçhakunanpaq kamarqan. Hukta� kikin mikurqan. Hukta� mayqintapa� kuya�qanta kawsachikurqan yayan maman. Chaymanta� chay pachaqa wañu�papa� pichqa punçhawllapitaq kawsarimpuq karqan. Hina�pa mikuyninri tarpu�qanmanta pichqa punçhawllapitaq�i puqurqan. Kay llaqtakunari, tukuy hinantin llaqta� yunkasapa karqan. Chay�i ancha achka runakuna hunta�pa�, ancha millayta kawsarqan çhakranpaqpa� qaqaktapa� pataktapa� hinakta aspi�pa allalla�pa. Chay çhakrakuna� kanankamapa� tukuy hinantin qaqakunapi uchuyllapa� hatunpa� rikurin. Hina�pari chay pacha pi�qukunari ancha sumaqkama� karqan uritupa� qaqipa� tukuy qillusapa pukasapa. Chaykuna� qipanpi, ña may pacham huk wakataq Paryaqaqa �utiyuq rikurimurqan, chay pacha� hinantin rura�qanwan Antiman qarquytukurqan. Chay ati�qankunaktaqa kay qipanpim Paryaqaqap paqarimu�qantawan rima�un. Chaymantam kanan huk wakataq Quniraya �utiyuq karqan. Kaytam mana allichu yaçhanchik, Wallallumantapa� Paryaqaqamantapa� ichapa� ñawpaqnin karqan o qipanpa�. Ichaqa kay Qunirayap ka�qanraqmi ñaçhqa Wiraquchap ka�qanman tinkun.Porquekaytam runakuna ña mucha�pa�:
"Quniraya Wiraqucha,
runakamaq pachakamaq,
ima haykayuq qammi kanki.
Qampam çhakrayki,
Qampaq runayki"
ñi�pa muchaq karqan. Ima hayka sasa ruranakta qallariypaqpa� paytaraqmi machukuna kukanta pachaman wischu�pa "Kayta yuyachiway, amutachiway, Quniraya Wiraqucha" ñi�pa, mana Wiraquchaktaqa riku�pataq, ancha ñawpa rimaq muchaq karqanku. Yallin a�tawanraq qumpikamayuqri qumpinanpaq sasa kaptin muchaq qayaq karqan. Chayraykum kaytaraq ñawpaqninpi kawsa�qanta qillqa�un, chaysawam Paryaqaqakta.
I�kay ñiqin uma raki (Cap�tulo 2)
Quniraya Wiraquchap kawsa�qan [Imanam Quniraya Wiraqucha pachanpi qatirqan, imanam Qawillaqa wawanta wacharqan, imallapa� tukurqan]
Kay Quniraya Wiraqucha� ancha ñawpa huk runa ancha wakcha tuku�palla purirqan yaqullanpa� ku�manpa� lliki llikisapa. Runakunapa� wakin mana riqsiqninkunaqa "wakcha usasapa" ñi�pa� qayarqan. Kay runa� kanan tukuy llaqtakunakta kamarqan. Çhakraktapa� rima�palla� pata-pataktapa� allin pirqa�qakta tukuchirqan. Rarqakta� kanan lluq�imunanmanta huk "pupuna" �utiyuq kañaweralpa sisayninwan chuqa�palla� yaçhakuchirqan. Chaymantari ima haykaktapa� rura�pa� purirqan, wakinnin llaqta wakakunaktapa� yaçha�qanwan allqucha�pa.
Chay�i huk mitaqa huk warmi wakataq Qawillaqa �utiyuq karqan. Kay Qawillaqa� kanan wiñay donsella karqan. Pana� ancha sumaq kaptin, pi mayqan waka willkakunapa� "puñu�aq" ñi�pa munapayarqan. Chay�i manataq huñirqanchu. Chaymanta� kanan qipanpi chay warmiqa chay hina mana pi qaritapa� çhankaykuchiku�pa, huk yura rukmap sikinpi awakurqan. Chay�i chay Quniraya amawta kayninpi huk pi�qu tuku�pa chay yura rukmaman wichay rirqan. Chay�i chaypi huk rukma çhaya�qa kaptin, chayman yumayninta çhura�pa urmachimurqan chay warmi qayllaman. Chay�i chay warmiqa ancha ku�iku�pa millpuykurqan. Chay�i hinalla çhiçhu tukurqan mana qarip çhaya�qan. Isqun killapi, imanam warmikunapa� waçhakun, hina waçhamurqan, hina donsellataq. Chay�i kikillantaq huk wata chika ñuñunwan kawsachirqan, "Pip churinçh� kayqa?" ñi�pa.
Chay�i ña huk wataman huntaptinqa � tawa çhaki ña chay wamra puriptinqa �, tukuy hinantin waka willkakunakta qayachirqan yayanta riqsikunqanpaq. Chay�i kay �imikta wakakuna uyari�pa, ancha ku�iku�pa tukuynin alli pachantakama pachalli�pa, "Ñuqaktapa� ñuqaktapa� munawanqa" ñi�pa hamurqanku. Chay�i kay tantanakuyri Anchiquçhapi karqan. Maypim chay warmi tiyarqan, chayman hina�pa� ña tukuynin hinantin wakakuna willkakuna tiyaykuptin�i, chay warmiqa ñi�pa ñirqan: "Rikuy, qarikuna apukuna, riqsikuy kay wawakta! Mayqinniykichikmi yumawarqankichik, qamchu qamchu?" ñi�pa� sapanpi tapurqan. Chay�i manataq pillapa� "ñuqapmi" ñirqanchu. Chay�i chay ñi�qanchik Quniraya Wiraquchaqa manyallapi tiyaku�pa� ancha wakchalla hina tiyakuptin�i, (Qawillaqa:) "Chay wakchap churinchu kanman" ñi�pa� paytaqa milla�pa mana tapurqanchu, chika sumaqkama qarikunaqa tiyaptin. Chay�i mana pillapa� "ñuqap churiymi" ñi�pa ñiptin�i, chay wamrakta ñi�pa ñirqan: "Riy, qam kikiyki yayaykikta riqsikuy!" ñi�pa, ñirqan wakakunaktapa�: "Churiyki ka�paqa qam sawam lluqamu�unki" ñi�pa ñawpaqtaq willa�pa. Chay�i chay wamraqa manyanmanta qallarimu�pa� tawa çhakilla puri�pa hasta chay huk manyan, yayan(pa) tiya�qanman çhaya�qankama mana pillamanpa� lluqarqanchu. Chay�i ña çhaya�paqa tuyllapuni ancha ku�iku�pa yayanpa çhankanman lluqaykurqan.
Chay�i mamanqa chayta riku�pa�, ancha piñaku�pa, "Atatay! Chay hina wakchap churintachum ñuqaqa waçhayman" ñi�pa� chay wawallanta apariku�pa quçhaman chiqacharqan. Chay�i chay Quniraya Wiraquchaqa, "Tuylla munawanqa" ñi�pa, quri pachanta pachalli�pa, tukuy llaqta wakakunapa� manchariptin, qatiytaña qallarirqan ñi�pa: "Pana Qawillaqa, kayman qawaykumuway; ancha sumaqñam kani" ñi�pa�, pachaktapa� illarichi�pa �ayarqan. Chay�i chay Qawillaqa mana uyantapa� payman tikrarichi�pa quçhaman, "Hinalla chinka�aq chika millay runap qaçhqasapap churinta waçha�qaymanta" ñi�pa chiqacharqan, maypim kananpa� chay Pachakamaq uku quçhapi kananpa� �utillam i�kay rumi runahina tiyakun, chayman. Chay�i chay kanan tiya�qanpi� çhaya�palla, rumi tukurqan.
Chaymanta� kay Quniraya Wiraquchaqa "Pana rikurimunqa, qawaykumuwanqa!" ñi�pa qapari�pa qayapaya�pa karullapi qatirqan. Chay�i ñawpaq huk kunturwan tinkurqan. Chay�i: "Wawqi, maypim chay warmiwan tinkunki" ñiptin�i, (kunturqa) "Qayllapim! Ñaçhqam tarinki" ñiptin�i, (Qunirayaqa) ñi�pa ñirqan: "Wiñaymi kawsanki tukuy hinantin sallqakunamanta. Wañuptinqa wanakuktapa� wikuñaktapa� ima hayka kaqtapa�, qamllam mikunki. Chaymanta qamta pillapa� wañuchi�unki chayqa, paypa� wañunqataqmi" ñi�pa� ñirqan.
Chaymanta� chaysawa aña�wan tinkurqan. Chay�i: "Pana, maypim chay warmiwan tinkunki" ñi�pa tapuptin�i, payqa ñi�pa ñirqan: "Manañam tarinkichu, ancha karuktam rin" ñiptin�i, (Qunirayaqa:) "Qamqa chay willawa�qaykimanta manam punçhawpa� purinkichu, tutallam; runapa� çhiqñiptin, ancha millayta a�na�pa purinki" ñi�pa ancha millaypi ñakarqan.
Chaysawam pumawan tinkurqan. Chaymi payqa: "Qayllaktaraqmi rin. Qaylla ñam sichpaykunki" ñiptinmi, paytaqa: "Qamqa ancha kuya�qam kanki. Llamaktapa� huchayuqpa llamantaraqmi mikupunki. Qamta wañuchi�papa�, hatun fiestapiraqmi umansawa çhura�pa takichi�unki. Chaymanta watanpi qamta lluq�ichi�pari huk llamanta naka�paraqmi takichi�unki" ñi�pa ñirqan.
Chaymantam ñataq huk atuqwan tinkurqan. Chaymi chay atuqqa: "Ancha karukta ñam rin. Manañam tarinkichu" ñi�pa ñiptinmi, "Qamtaqaq karupi purikuptiykitaqmi, runakunapa� 'chaqay atuq aquylla' ñi�pa ancha çhiqñi�unki. Wañuchi�pari yanqam qamtaqa qaraykiktapa� u�uchi�unki" ñi�pa ñirqan.
Hinataq�i huk wamanwan tinkurqan. Chay�i chay wamanqa: "Qayllataraqmi rin; ñaçhqam tarinki" ñiptin�i, (Qunirayaqa:) "Qamqa ancha ku�iyuqmi kanki; miku�papa� ñawpaqraqmi qintikta almusakunki, chaymantari pi�qukunakta. Wañuchi�pari qamta, wañuchiq runam huk llamanwan waqachi�unki; hina�pari taki�papa�, umanpim çhura�unki chaypi suma�pa tiyanqaykipaq" (ñi�pa ñirqan).
Chaysawam kay uritukunawan tinkurqan. Chay�i chay urituqa: "Ancha karukta ñam rin. Manañam tarinkichu" ñiptin�i, (Qunirayaqa:) "Qamqa ancha qapari�pam purinki. 'Mikuyniykikta u�uchi�aq' ñiptiykipa�, chay qapariyniykikta uyari�pam, ancha utqalla qarqu�unki. Chaymi ancha ñakari�pa kawsanki, runapa� çhiqñiptin" ñi�pa ñirqan. Chaymantari pi mayqan alli willakuqwan tinku�paqa, alliktasapa kamayku�pa� ñirqan. Mana allikta willaqnintari millaypikama ñaka�pa� rirqan.
Chay�i quçha patapi çhaya�paqa, Pachakamaq ñiqman kutimurqan. Chay�i chaypiqa Pachakamaqpaq i�kay �ipa� churin machaqwaypa waqaycha�qan tiyaqman çhayamurqan. Chay�i kay i�kay �ipa�pa mamanqa ñawpaqllantaq quçha ukuman chay Qawillaqa ñi�qakta visitaq yaykurqan, �utinpa� Urpaywachaq �utiyuq. Kay illaptin�i, chay Quniraya Wiraquchaqa chay �ipa�ta yuyaqninta puñuchirqan. Chay�i huqin ñañantawan puñuyta munaptin�i, chayqa huk urpay tuku�pa pawarirqan. Chaymanta� mamanpa� Urpaywachaq �utiyuq karqan. Chay�i chay pachaqa quçhapi mana� huk challwallapa� karqanchu. Chay Urpaywachaq ñi�qalla� wasinpi huk uchuylla quçhallapi uywakuq karqan. Chayta� kay Qunirayaqa piña�pa: "Imapaqmi chay Qawillaqa ñi�qa warmikta quçha ukumanqa visitaq rin?" ñi�palla tukuyninta hatun quçhaman wischuripurqan. Chaymantaraq�i kananqa challwakunapa� quçhapi huntan. Chaymanta� chay Quniraya Wiraqucha ñi�qaqa mitikamurqan quçhapata ñiqta. Chay�i chay Urpaywachaq ñi�qa warmiqa, wawankuna "Hinam yuquwan" ñi�pa willaptin�i, ancha piña�pa qatimurqan. Chay�i qayapaya�pa qatiptin�i, huñi�pa �uyarqan. Chay�i "Usallaykikta usa�qayki, Quni" ñi�pa� usarqan. Chay�i ña usa�pa, pay qayllapi huk hatun qaqakta wiñarichirqan, "Chay Qunirayakta urmachi�aq" ñi�pa. Chay�i payqa amawta kayninpi musyaku�pa, "A�lla ismaykukumu�aq, pana" ñi�palla kay llaqtakunaman ñataq mitikamurqan. Chay�i kay kitipi ancha unay purikurqan ancha achka llaqtakunakta runaktapa� llullachi�pa.
[Chay Quniraya Wiraquchap puchuka�qanmanta kay qipanpim willa�un.]
Kimsa ñiqin uma raki (Cap�tulo 3)
[Imanam ñawpa pacha runakuna tukurqan mama quçha paçhyamuptin.]
Kaypim ñataq ancha ñawpa runakunap rimaku�qanman ñataq kuti�un.
Chay �imiri kaymi. Ñawpa pacha� kay pacha puchukayta munarqan. Chay�i mama quçhap paçhyamunanta yaçha�pa�, huk urqu llamaqa ancha allin qiwayuqpi, chay llamayuq samachiptintaq, mana miku�pa� ancha llakikuq hina karqan, "in-in" ñi�pa waqa�pa. Chay�i chay llamayuqqa ancha piña�pa sarap quruntayninwan chuqllu mikuku�qanpi chuqarqan: "Mikuy, allqu! Chika qiwapim samachiyki" ñi�pa. Chay�i chay llamaqa runa hina rimarimu�pa ñi�pa ñirqan: "Utiq, imaktam qam yuyankiman? Kananmi pichqa punçhawmanta quçha paçhyamunqa. Chaymi pacha puchukanqa" ñi�pa rimarirqan. Chay�i chay runaqa ancha manchari�pa, "Imanam ka�un? Mayman ri�pam qi�pi�un?" ñi�pa ñiptin�i, "HakuWillkaqutuurquman! Chaypi qi�pi�un. Pichqa punçhawpaq mikuyniykikta apakuy!" ñi�pa ñirqan. Chay�i chaymantaqa chay urqu llamantapa� winaynintapa� kikin apa�pa, ancha utqa�pa rirqan.
Chay�i ña Willkaqutu urquman çhayaptinqa, tukuy animalkunaña hunta�qa � pumapa� atuqpa� wanakupa� kunturpa�, ima hayka animalkunapa�. Chay�i chay runa çhayaptin pachalla, quçhaqa paçhyamurqan. Chay�i chaypi ancha kiçhkinaku�pa tiyarqan. Tukuy hinantin urqukunaktapa� tukuy pampaptin�i, chay Willkaqutu urquqa a�lla puntallan mana yakup çhaya�qa karqan. Chay�i atuqpaq çhupantaqa yaku huqucharqan. Chay�i chay yanamanpa� tukurqan. Chay�i pichqa punçhawmantaqa ñataq yakuqa uraykurqan chakirirqan. Chay chakiri�pa�, quçhaktapa� hasta urayman anchurichirqan, runakunaktari tukuy hinantin runakta qulluchi�pa.
Chaymanta� chay runaqa ñataq mirarimurqan. Chay kaq�i kanankama runakuna tiyan. Kay �imiktam kanan kristiyanukuna unanchanchik chay "tiempo del diluvio" ñi�qaktaçh. Paykunaqa hina Willkaqutukta qi�pi�qanta unanchakun.
Tawa ñiqin uma raki (Cap�tulo 4)
[Imanam inti pichqa punçhaw chinkakurqan.]
Chaymantam huk �imiktataq willa�un punçhaw wañu�qanta.
Ñawpa pacha� inti wañurqan. Chay�i chay wañu�qanmanta pichqa punçhaw tutayarqan. Chay�i rumikunaqa paypura waqtanakurqan. Chaymanta� kay mortero muçhkakunari, chaymanta kay maraykunapa� runakta mikuyta qallarirqan. Llama urqukunari hinataq runaktaña qatirirqan. Kaytam kanan ñuqanchik kristiyanukuna unanchanchik Jesu Kristu apunchikpaq wañu�qanpi tutaya�qantaçh. Kaykunaqa riman ñi�pa: "Unanchanchik ichaçh ari chay."
Pichqa ñiqin uma raki (Cap�tulo 5)
[Imanam ñawpa pachapi Paryaqaqa Kunturqutu ñi�qa urqupi pichqa runtu paqarimurqan, imallapa� tukurqan.]
Kaymantam ñataq Paryaqaqap paqarimu�qan qallarinqa.
Ñam ari kay ñawpaq tawa kapitulupi ñawpa pacha kawsa�qankunakta willanchik. Ichaqa kay runakunap chay pacha paqarimu�qankunaktam mana yaçhanchikchu, maymantaçh paqarimurqan. (Chaymanta kay runakuna chay pacha kawsaqkunaqa paypura awqanaku�pa atinaku�pallam kawsaq karqanku. Kurakanpaqpa� sinchikunallaktaqapaqkunallaktariqsikurqan. Kaykunaktam "Purun Runa" ñi�pa ñinchik.) Kay pachapim chay Paryaqaqa ñi�qa Kunturqutupi pichqa runtu yurimurqan. Kay yuri�qantam huk runa wakchallataq Watyakuri �utiyuq Paryaqaqap churin ñi�qataq ñawpaqlla rikumurqan yaçhamurqan. Kay yaçha�qantari achka mistiryu rura�qantawanmi rima�un. Chay pacha kay Watyakuri ñi�qa wakchalla miku�papa�, watyaku�palla kawsaptin�i, �utiyachirqan "Watyakurim" ñi�pa.
Chay pacha� huk runa Tamtañamqa �utiyuq ancha qapaq hatun apu karqan. Wasinpa� tukuy hinantin wasin "kasa", "kanchu" ñi�qa rikchaqkuna pi�qukunap rikrawan qata�pa� karqan. Llamanpa� qillu llama puka asul llama ima hayka rikchaqkama llamayuq�i karqan. Chay�i kay runakta chika alli kawsa�qanta riku�pa�, tukuy hinantin llaqtakunamanta hamu�pa yupaycharqan mancharqan. Chay�i payri ancha yaçhaq tuku�pa pi�i yaçha�qanwan, ancha achka runakunakta llulla�pa kawsarqan. Chay pacha� hina amawta tukuq dyus tukuq ka�pataq, chay runa Tamtañamqa �utiyuq ancha millay unquyta tarirqan. Chay�i ancha achka wata unquptin�i, "Ima hinam chika yaçhaq kamaq ka�pataq unqun?" ñi�pa runakunapa� chay pacha rimarqanku. Chay�i chay runaqa "alliya�aq" ñi�pa, imanam wiraquchakunapa� amawtakunakta dukturkunakta qayachin, chay hina tukuy yaçhaqkunakta sabyukunakta qayachirqan. Chay�i manataq pillapa� yaçharqanchu chay unqu�qanta.
Chay�i kay Watyakuriqa chay pacha uraquçha ñiqmanta hamu�pa, may pacham Sinigillaman uraykumunchik chay urqukta, chaypi� puñumurqan. Chay urqum kanan Latawsaku �utiyuq. Chaypi puñuptin�i, huk atuqqa uramanta hamu�qa hukri hanaqmanta hamu�qataq, chay�i chaypi paqtalla tinku�pa�: "Wawqi, ima hinallam hanaq willkapi?" ñi�pa tapurqan. Chay�i: "Alliqa allim, ichaqa huk apum Anchiquçhapi willka, chika yaçhaq tukuq dyus tukuqmi, ancha unqun. Chaymi tukuy amawtakuna taripan pachakta 'imamantam chika unqun' ñi�pa; chaymi manataq pillapa� yaçhanchu unqu�qanta. Chaymi chay unqu�qanqa. Warminpa pinqayninmanmi kamchakuptin huk muru sara kallanamanta paçhyamu�pa çhayaykurqan. Chaytam ñataq palla�pa, huk runaman qarakurqan. Chay qara�qanmantam chay runa mikuqwan huchallikuqña tukun. Chaytam kanan pachaqa waçhuqtaña yupan. Chaymantam kay huchamanta huk machaqway chay chika sumaq wasin sawa paykunata mikuq tiyan. Huk hampaturi i�kay umayuq maraynin ukupi tiyantaq. Kay mikuqnintam kanan mana pillapa� musyanchu" ñi�pa� willarqan chay atuq uramanta hamuqta. Chay�i ñataq paytari: "Wawqi, chayqa ura willkapi ima hinallam runakuna?" ñi�pa tapurqan. Chay�i payri hinataq willarqan: "Huk warmim � hatun apu willkap churinmi � ullumanta ñaçhqa wañun" ñi�pa. (Kay �imin kanan ancha achka chay warmi alliya�qankama. Chaytaqa qipanpiraqmi qillqa�un. Kananri ñawpaqman kuti�un.)
Kay kaykunakta willanakuptin�i, chay Watyakuri ñi�qa uyarqan. Chay chika hatun apu dyus tuku�pa unquq kay runa� i�kay churiyuq karqan. Chay�i huk yuyaqninta huk ayllunwantaq ancha qapaqwan tinkichirqan. Chay�i kay wakcha Watyakuri ñi�qaqa, chay pacha unquptin, chay apuman çhayarqan. Chay�i çhaya�pa�, wasi qayllapi tapuykaçharqan: "Manachu kay llaqtapi pillapa� unqun?" ñi�pa. Chay�i chay qipan �ipa� churinqa, "Yayaymi unqun" ñi�pa willarqan. Chay�i: "Ñuqawan ka�un. Qamrayku yayaykikta alliyachi�aq" ñi�pa willarqan. Kay warmip �utintam manam yaçhanchikchu; ichaqa kayta� qipanpi Çhawpiñamqaktaña �utiyachirqan. Chay�i chay warmiqa mana tuyllaqa huñirqanchu. Chay�i yayantaqa, "Yaya, kaypim huk wakcha 'yayaykikta alliyachi�aq' ñimuwan" ñi�pa willarqan. Chay�i kay �imikta uyari�pa�, chay sabyukuna tiyaqqa asikurqan, "Ñuqakunapa� alliyachiptiychu, chay wakcharaq alliyachinman!" ñi�pa. Chay�i chay apuqa alliyayninta ancha muna�pa�, "Hamuchuntaq ima hina runallapa�!" ñi�pa qayachirqan. Chay�i qayachiptin, kay Watyakuri ñi�qaqa yayku�pa ñi�pa ñirqan: "Yaya, alliyayta munaptiykiqa, alliyachi�qayki. Ichaqa churiykiktam quwanki" ñiptin�i, payqa ancha ku�iku�pa, "allitaqmi!" ñi�pa ñirqan. Chay�i chay ñawpaq churinpa qusanqa kay �imikta uyari�pa�, ancha piñarqan: "Imapaqmi 'chay huk wakchawan tinkichi�aq' ñi�pa ñin ñuqa chika qapaqpaq kuñadayta?" ñi�pa. Kay runa piñakuqpa Watyakuriwan awqanaku�qantam kay sawa willa�un. Kananqa chay wakcha Watyakuri ñi�qap hampi�qanman ñataq kuti�un.
Chay�i kay Watyakuriqa hampiyta qallarirqan, "Yaya, warmiykim waçhuq" ñi�pa. "Chay hina waçhuq huchayuq kaptinmi, qamta unquchi�unki. Qamta mikuqri kay chika qullanan wasiyki sawam i�kay machaqway tiyan. Chaymantam hampaturi i�kay umayuqtaq maray ukupi tiyan. Kaykunaktam kanan tukuyninta wañuchi�un, chaymi alliyanki. Chaymantam ña alliya�pam, tukuy ima haykakta yalli�pa ñuqap yayayta muchanki. Qaya minchallam yurimunqa. Qamqa manam ari kamaq runachu kanki; kamaq runa ka�paqa, manam ari unqunkimanchu" ñi�pa ñiptin�i, ancha mancharirqan. Chay�i ña chay wasinta chika sumaqta "paska�aq" ñiptin�i, ancha llakikurqan. Warmin�i hinataq, "Yanqam kay wakcha 'aquylla' ñiwan. Manam waçhuqchu kani" ñi�pa qaparirqan.
Chay�i chay runa unquqqa alliyayninta ancha muna�pa� wasinta pa�kachirqantaq. Chaymanta� i�kay machaqwayta surqurqan. Hina�pa wañuchirqan. Warmintari hinataq �uti willarqan, imanam chay huk muru sara paçhyamu�qa pinqayninman çhayaykurqan; hina�pa ñataq palla�pa runakta qararqan, chaykunakta. Chay�i chay warmipa� qipanpiqa, "Ancha chiqanmi!" ñi�pa tukuyta willarqan. Chaymanta� ñataq marayninta hatarichirqan. Chay�i chay ukumantaqa huk hampatu i�kay umayuq lluq�imu�pa, chay Anchiquçha wayquman pawarirqan. Chaypi� kanankama tiyakun huk pukyupi. Chay pukyu� kanan chaypi runakuna çhayaptinqa, ña ñi�pa chinkachin ña ñi�pa lukutapa� ruran.
Kay tukuy ñi�qanchikkunaktaña puchukaptin�i, chay unquq runaqa alliyarqan. Ña allipuptin�i, chay Watyakuri ñi�qaqa punçhawninpi huk mita Kunturqutuman rirqan. Chaypi� chay Paryaqaqa ñi�qa wakaqa pichqa runtu tiyakurqan. Chay qayllanpi� kanan wayrapa� pukurirqan. Chay�i ñawpa pachaqa mana� wayra rikurirqanchu. Chayman rinan kaptinqa punçhawninpi�, chay alliyaq runaqa �ipa� churinta qurqan. Chay�i i�kaynillan chay urqu kitikta puri�pa huchallikurqan.
Kay huchalliku�qantaña, chay huk ñawpaq ma�an uyari�pa�, "Ancha pinqayta rura�aq chay wakchakta" ñi�pa yallinakuytaña qallarirqan. Chay�i huk punçhaw chay runaqa, "Wawqi, qamwan yallinaku�un imawanpa�. Qam wakcharaqchu chika qapaqpaq kuñadayta warmiyankiman" ñi�pa� ñirqan. Chay�i chay wakchaqa "Allitaqmi!" ñi�pa�, yayanman "Kay hinam ñiwan" ñi�pa willakuq rirqan. Chay�i payqa: "Allitaqmi. Imata ñiptinpa�, tuyllam ñuqaman hamuwanki" ñi�pa ñirqan.
Kay yallinakuy�i kay hina karqan. Huk punçhawsi: "Upyaywan hina�pa takiywan yallinaku�un" ñi�pa ñirqan. Chay�i kay wakcha Watyakuri ñi�qaqa yayanman willakuq rirqan. Chay�i: "Riy chay huk urquman. Chaypim wanaku tuku�pa wañu�qa sirikunki. Chaymi tutallamantam ñuqakta rikuqri huk atuq aña� warminwan hamunqa. Chaymi huk uchuylla purunkullapi a�wanta apamunqa. Hina�pa tinyantapa� apamunqataq. Chaytam kanan qamta wañu�qa wanakukta riku�pam, chaykunaktapa� pachapi çhura�pa, atuqri antaranta çhura�pataq mikuytaña qallari�unki. Chaymi qamqa runa tuku�pa ancha nanaqta qapari�pa pawarimunki. Chaymi paykunaqa chaynintapa� mana yuya�pa mitikaptinmi, chayta apa�pa yallinakuypaq rinki" ñi�pa� yayan Paryaqaqa willarqan. Chay�i kay wakchaqa ñi�qankama rurarqan. Chay�i ña yallinaku�paqa ñawpaqninpi chay runa qapaq ñi�qa takirqan. Chay�i warmikunapa� ñaçhqa i�kay paçhak chika takipuptin�i, ña pay puchukaptin, chay wakchaqa yaykurqan sapallan warmillanwan i�kaynillan. Chay�i punkunta yayku�pataq�i chay aña�pa wankarninta apamu�qanwan takiptin, tukuy chay pachapa� kuyurqan. Hina�pa� chaywanpa� tukuyta yallirqan.
Chay�i ñataq upyayta qallarirqan. Chay�i, imanam kananpa� qurpakuna hanaqmanta tiyamun, chay hina� sapallan warmillanwan tiyamurqan. Chay�i chay runakunaqa tukuy hinantin tiyaqkunaanqusamurqanmana samachi�pa. Chay�i payqa tukuyta upya�papa� mana llaki�pa tiyakurqan. Chay�i ñataq payri chay uchuylla purunkullapi a�wan apamu�qanwan anqusaytaña qallarirqan, runakunapa� "Chika uchuyllapichu chika runakta saksachinman!" ñi�pa asipayaptin. Chay�i payqa manyanmanta anqusamu�pa, sapanpi tuylla-tuylla urmachirqan.
Chay�i qayantin ñataq (runa qapaq ñi�qaqa) huk yallinakuyta, (Watyakuri) atipaptin, munarqan. Kay yallinakuy�i wallparikuy karqan ancha allin "kasa" ñi�qanwan "kanchu" (puru) ñi�qanwan. Chay�i kay Watyakuri ñi�qaqa ñataq yayanman rirqan. Chay�i huk rasu pachakta yayanqa qumurqan. Chaywan�i tukuy runakunaktapa� ñawinta rupachi�pa atiparqan. Chaymanta� ñataq: "Pumakta apari�pa yallinaku�un" ñi�pa ñirqan. Chay�i kay runaqa pumankunakta apari�pa yalliyta munarqan. Chay�i chay wakchaqa, yayan willaptin, tutallamanta huk pukyumanta puka pumakta apamurqan. ((Chay puka pumawan�i kanan takiptin, imanam kanan huk arku silu ñiqpi lluq�in, chay hina lluq�iptin, takirqan.))
Chaymanta� kanan ñataq (chay qapaq ñi�qaqa) wasi pirqakuywan yallinakuyta munarqan. Chay�i chay runaqa ancha achka runayuq ka�pa, huk punçhawlla hatun wasikta ñaçhqa tukuchirqan. Chay�i kay wakchaqa tiksillanta çhura�pa, tukuy punçhaw warmillanwan purikurqan. Chay tuta� kanan tukuy pi�qukuna chaymanta machaqwaykuna ima hayka pachapi kaqkuna� pirqarqan. Chay�i qayaqa ña (chay runaqa) tuku�qakta riku�pa, ancha mancharirqan.
Chaymanta qatananpipa� hinataq�i yallirqan. Uq�antapa� tukuy wanakukuna wikuñakuna� (runa qapaqpa wasinman) a�tamurqan. Chay runaptari llamanwan chaqnamuptin�i, usqullukta minka�pa huk qaqallapi �uya�pa mancharichi�pa, tukuyta destruirqan urmachirqan. Chaywanpa� hinataq yallirqan. Kay tukuyta yallinaku�pa� qipanpiqa, kay wakcha ñi�qaqa ñi�pa ñirqan yayanpa �iminkama: "Wawqi, ñam chika achka mita qampa �imiykikta huñi�pa yallinakunchik. Kunanqa ñuqap �imiytapa� huñiwaytaq!" ñi�pa ñiptin�i, "Allitaqmi!" ñi�pa huñirqan. Chay�i ñi�pa ñirqan: "Kananqa anqas ku�mayuq, chaymanta waranchikri yuraq utku kachun; hinalla taki�un" ñi�pa� ñiptin�i, "Allitaqmi!" ñirqan. Chay�i chay runaqa ñawpaqmantapa� payraq ñawpaq takiq ka�pa� takirqan. Ña takiptin�i, chay Watyakuri ñi�qaqa hawamanta qapari�pa kallparimuptin�i, chay runaqa manchari�pa huk lluwichu tuku�pa mitikarqan. [Chay hina� chay Anchiquçha sawaman rirqan.]
Chay�i warminpa�, "Qusallaywantaq wañu�aq" ñi�pa qatirirqan. Chay�i chay wakcha ñi�qaqa ancha piña�pa: "Riy, utiq! Qammi chika watuykawarqankichik!" ñi�pa, "Qamtaqa wañuchi�qaykim!" ñi�pa� qatirirqantaq. Chay�i qati�pa, warmintaqa Anchiquçha ñanpi hapi�pa�, "Kaypim hinantin runa hanaqmanta uramanta hamuq pinqayniykita rikupaya�unki!" ñi�pa� uraysinqa umanmanta �ayachirqan. Chay�i tuylla pachanpitaq rumi tukurqan. Chay rumi� kanankamapa� imanam runap çhankan hina çhankayuq rakayuq tiyan. Chayta� imanqanpaq ari kukakta chay sawa çhurapun kanankamapa�.
Chaymanta� chay lluwichu tukuq runaqa hinallataq chay urqukta� siqa�pa chinkarqan. Chay lluwichu� kanan ñawpa pachaqa runa mikuq karqan. Qipanpi� kananña achka lluwichu ka�pa�, "Ima hinam runakta miku�unchik?" ñi�pa qachwakurqan. Chay�i huk wawallanqa, "Ima hinam runa mikuwa�un?" ñi�pa pantarqan. Chayta uyari�pa�, lluwichukunaqa chiqirirqan. Chaymanta� lluwichupa� runap mikunan karqan.
Kay ñi�qanchikkunaktaña puchukaptin�i, Paryaqaqa ñi�qaqa pichqa runtumanta pichqa waman paçhyamurqan. Chay pichqa waman�i ña runaman tuku�pa puririrqan. Chay pacha� ancha chaykunap rura�qankunakta uyari�pa, imanam chay runapa� Tamtañamqa �utiyuq "Dyusmi kani" ñi�pa muchachikurqan, chay chay huchankunamanta� piña�pa tamya hatari�pa mama quçhaman tukuy hinantin wasintawan llamantawan aparqan, mana hukllaktapa� qi�pichi�pa. Chaymanta chay pachataq�i kay Llantapa urqumanta huk Pullaw �utiyuq chay huk urqu Wichuqa ñi�qawan hapinakurqan arku hina. Chay Pullaw ñi�qa� ancha hatun saçha karqan. Chay sawa� ku�illupa� kakipa� ima hayka rikchaqkuna pi�qukunapa� tiyakuq karqan. Chaykunaktawan�i tukuy hinantinta quçhaman aparqan. Kaykunakta� ña puchuka�pa, ñataq Paryaqaqa hanaq, kanan Paryaqaqa ñinchik, chayman wichaykurqan. Chay wichayku�qantam kanan qipan kapitulupi rima�un.
(chay runa Watyakuri ñi�qamanta Ecuador kichwapi willara�qa qillqa�qa)
Suqta ñiqin uma raki (Cap�tulo 6)
[Imanam Paryaqaqa pichqa wamanmanta yurirqan, chaymanta runakuna tukurqan, imanam tukuy yunkap atipaqninña ka�pa, Paryaqaqa ñi�qaman riyta qallarirqan, imallapa� ñannintinpi tukurqan.]
Ña Paryaqaqa runaman tuku�pa�, hatun ña ka�pa, enemigonta maskayta ña qallarirqan. Chay�i chay enemigonpa �utinri Wallallu Qarwinchu karqan. Runakta mikuq upyaq. Kaytam kay qipanpi çhura�un atinaku�qantawan. Ñam ari chay Wallallu Qarwinchup kawsa�qantaqa runa miku�qantawanpa� ima hayka rura�qantawanpa� ñawpaq kapitulupi rimarqanchik.
Kananmi rima�un Waruchiripi chay chay kitipi rura�qankunakta. Chay �imiri kaymi. Ña Paryaqaqa hatun runa ka�pa�, hanaq Paryaqaqa ñi�qaman Wallallu Qarwinchup tiya�qanman rirqan. Chay�i Waruchiri chay ura wayqupiqa huk llaqta Wawqi Usa �utiyuq Yunkap llaqtan karqan. Chay�i chay llaqtayuq runakunaqa chay pacha hatun fiestakta rura�pa hatun upyayta upyarqanku. Chay hina upyakuptin�i Paryaqaqa ñi�qaqa chay llaqtapi çhayarqan. Çhaya�pa� payqa runakunap manyallanmanta tiyaykurqan wakcha hinalla.
Chay hina tiyaptin�i chay llaqtayuq runakunaqa mana hukllapa�anqusarqanchu. Tukuy punçhaw chay hina kaptin�i, huk warmiqa chay llaqtayuqtaq: "Añañi! Ima hinam chay wakchallaktaqa mana anqusaykunchu?" ñi�pa�, huk hatun yuraq putuwan aswakta apamu�pa qurqan.
Chay�i payqa: "Paniy, ancha ku�iyuqmi kanki kay aswakta qumuwa�pa. Kanan punçhawmanta pichqantin punçhawninpi imaktaçh kay llaqtapi rikunki. Chayrayku chay punçhawqa amataq kay llaqtapi tiyankichu, karullamantaq anchurinki! Paqtaçh qamtawan wawaykiktawan panta�pa wañuchiykiman. Ancham kay runakuna ñuqakta piñachiwan" ñi�pa� chay warmikta ñirqan. Chaymantari: "Kay runakunaktari amataq huk �imillaktapa� uyarichiychu! Uyarichiptiykiqa qamtawanmi wañuchiykiman" ñi�pa� ñirqan.
Chay�i chay warmiqa wawankunawan turankunawan chay pichqa punçhawmanta chay llaqtamanta anchurikurqan. Chay�i chay llaqtayuq runakunaqa mana llaki�pa upyakurqanku. Chay pacha� Paryaqaqa ñi�qaqa Waruchiri hanaqnin urquman wichaykurqan. Chay urqum kanan Matawqutu �utiyuq. Chay uraynin huk urqum Puypuwana �utiyuq, maytam kaymanta ri�pa Waruchiriman uraykunchik. Chaykunam kay hina �utiyuq. Chay urqupi� kanan chay Paryaqaqaqa hatuntamyaytaña qallarirqan. Chay�i qillu runtu puka runtu hatari�pa�, chay runakunakta tukuyninta mama quçhaman aparqan, mana hukllaktapa� perdona�pa. Chay pacha chika yaku lluqlla puri�pa�, chay Waruchiri hanaqninkuna wayqukunaktapa� rurarqan. Chaymanta� kanan ña chaykunakta puchu ka�pa� chay llaqtayuq wakiynin Yunkakunaktaqa mana rimapaya�pa, paykunari chayta riku�papa� mana musyaptin yaçhaptin�i, chay chimpañiq Kuparap çhakrankunaman ripurqan.
Chaypi� kanan chay llaqtayuq Kupara runakuna ancha yakunmanta ñakari�pa, pukyullamanta çhakranmanpa� pu�a�pa kawsarqan. Kay pukyum kanan San Lorenzo hanaqnin hatun urqumanta lluq�irqan. Chay urqum kanan Sunaqaqa �utiyuq. Chaypi� kanan hatun quçhalla karqan. Chaymanta uray pu�amu�pa� ñataq uchuylla quçhakunaman huntachi�pa çhakrankunakta parqukuq karqan.
Chay pacha� chay llaqtayuq huk warmi Chukisusu �utiyuq karqan, ancha sumaq warmi. Chay�i kay warmiqa sarankuna ancha chakiptin waqaku�pa parqukurqan yakun ancha pi�i kaptin. Chay�i chay Paryaqaqaqa chayta riku�pa, chay uchuylla quçhanta yakullanwan chay quçhap �iminta kirpaykupurqan.
Chay�i chay warmiqa ñataq ancha nanaqta waqakurqan, chay hinakta riku�pa. Chay�i chay Paryaqaqaqa: "Pani, imaktam chika waqanki?" ñi�pa tapurqan. Chay�i payqa: "Kay sarallaymi yakumanta chakipuwan, yaya", ñi�pa ñirqan. Chay�i Paryaqaqaqa: "Ama llakiychu! ñuqam yakuktaqa kay quçhaykimanta ancha achka yakukta lluq�ichimu�aq. Ichaqa qamwan ñawpaqraq puñu�un" ñi�pa ñirqan.
Ñiptin�i, kanan payqa ñirqan: "ñawpaqraq kay yakukta lluq�ichimuy! çhakray parqu�qa kaptinqa, allitaqmi puñu�un" ñi�pa� ñirqan. Chay�i "Allitaqmi!" ñi�pa, yakuktaqa ancha achkakta lluq�ichimurqan. Chay�i chay warmipa� ancha ku�iku�pa, tukuy çhakrankunakta parqukurqan. Chay�i ña parquyta puchu kaptin, "Puñu�un!" ñi�pa ñirqan. Chay�i: "Manam kananqa, qaya mincharaq puñu�un" ñiptin�i, Paryaqaqaqa ancha chay warmikta muna�pa, "puñuymanraq" ñi�pa�, ima haykaktapa� chay warmiman prometirqan: "Kay çhakraykikta mayumanta yakuyuqtam rurapu�qayki" ñi�pa.
Chay�i chay warmiqa: "Chaytaraq ñawpaq ruray, chayraq puñu�un", ñi�pa ñirqan. Chay�i Paryaqaqaqa "Allitaqmi!" ñi�pa�. Kukuchalla �utiyuq wayqumanta� San Lorenzo hanaqnin uchuylla urqu. Chaykamaqa ñawpamantapa� yunkakunap rarqan�i hamurqan, ancha uchuylla rarqalla. Chayta� kanan Paryaqaqaqa a�tawanri hatunyachi�pa chay ura Kuparap çhakrankama rarqakta çhayachirqan.
Chay rarqakta� kanan pumakuna, atuqkuna, machaqwaykuna, ima hayka pi�qukuna picharqan, allicharqan. Kayta ña allichaypaqmi, kay pumakuna, uturunkupa�, ima haykapa�: "Pim ñawpaq siqi�un?" ñi�pa kamachinakurqan. Chay�i hukpa� hukpa�, "ñuqaraq, ñuqaraq" ñi�pa ñirqanku. Chay�i atuqtaq atiparqan: "ñuqam kuraka kani, ñuqaraq ñawpa�aq", ñi�pa. Chay�i kay atuq ñawpamurqan.
Hina ñawpamu�pa ña çhawpikta San Lorenzo hanaqnin urqukta siqimuptin�i, qunqayllapi huk yutuqa, "pisk, pisk" ñi�pa, pawarimurqan. Chay�i chay atuqqa, "wak!" ñi�pa, muspa�pa uraman urmamurqan. Chay�i chaymanta chaykunaqa ñataq ancha piña�pa machaqwayta siqichimurqan. Chay�i mana chay urmamuptinqa, a�tawan hanaqninta� chay rarqa rinman karqan. Chay�i kunanqa a� uranta rin. Kay atuqpa urmamu�qanmi kanankamapa� �utilla rikurin. Yakupa� uraykumuntaq chay atuqpa urma�qanta.
Kay tukuyta puchuka�pam ñataq Paryaqaqaqa: "Puñu�un!" ñi�pa ñirqan. Chay�i ñataq: "Haku hanaq qaqaman. Chaypiraq puñu�un", ñi�pa ñirqan. Chay qaqam kanan Yanaqaqa �utiyuq. Chaypi� waki puñurqan.
Ña puñu�pa�, kanan chay warmiqa: "Haku i�kayninchiktaq. Maytapa� ri�un", ñiptin�i. Payqa, "haku" ñi�pa, chay Kukuchalla ñi�qa rarqap lluq�imu�qanman pu�arqan.
Chay�i chaypi çhaya�paqa, chay warmi Chukisusu ñi�qa �utiyuqqa: "Kay rarqaypitaq tiya�aq", ñi�pa�. Chaypi rumi tuku�pa chirayarqa. Chay�i chay Paryaqaqaqa chaymanta saqi�pa hanaqman wichaykurqan. Chaytaqa kay qipanpim willa�un.
Kay Kukuchalla ñi�qa rarqap �iminpim kanan rumi chirawa�qa tiyan chay Chukisusu ñi�qa warmi. Hina�pam chay hanaqnin huk rarqapitaqmi chay pachapa� Winkumpa �utiyuqpim kanan ñataq Quniraya chirawa�qataq tiyan. Chaypim kanan Quniraya puchukarqan. Ichaqa ima hayka rura�qantaqa, kay wakin qipanpi kapitulukunapim willa�un.
Qançhis ñiqin uma raki (Cap�tulo 7).
Imanam chay Kuparakuna chay Chukisusu ñi�qakta kanankamapa� yupaychan.
Kay Kuparakunam huk ayllu Kupara ñi�qa ayllu �utiyuq. Kaykunam kanan San Lorenzopi redusi�qa kanankamapa� kawsan. Kay ayllumantam kanan huk yumay Chawinchu �utiyuq. Kay Chawinchu ayllum karqan chay Chukisusu ñi�qa. Chaymi kaykunaqa ñawpa pacha, ña may pacham rarqa pichana karqan mayo killapi kanankamapa�, chay pacham tukuy hinantin runakuna chay Chukisusu ñi�qa warmip tiya�qanman rirqanku a�wanwan tiqtinwan quwinwan llamanwan chaypi chay supay warmikta muchaypaq. Chaymi ña chayta mucha�pari pichqa punçhaw�i chay ki�warwan qinçha�pa runakunaktapa� mana purichi�pa chaypi tiyapayarqan. Chay�i ña chayta puchuka�pa rarqa pichaynintawanpa� tukuyta ña puchuka�pa� chaymanta taki�pa runakuna hamurqan huk warmikta "kaymi Chukisusu" ñi�pa payta hina alli mancha�pa çhawpipi pu�amurqanku. Chaymi ña llaqtanpi chay warmi çhayaptinri "kaymi Chukisusu" ñi�pa wakin aswawan imawan çhurapu�pa �uyarqan. Chaypi tukuy hinantin tuta taki�pa upya�pa runakuna ancha hatun fiestakta rurarqanku. Chaymantam ñawpa Don Sebastian apu [Ninawillka ñi�qa Waruchiri kitip kurakançh�] kawsaptinpa�, Corpus Christipi hatun paskuwakunapipa� huk warmi "Chukisusum kani" ñi�pa hatun akillawan hatun putuwanpa� aswakta manyanmanta qumuq karqan, "Kaymi mamanchikpaq a�wan" ñi�pa. Chaymantari saraktapa� kamcha�qakta hatun matiwantaq qumuq karqan. Ña kay rarqakta pichayta puchukamu�pari, runakunakta anchapuni� kumbidaq karqan sarakta purutukta ima haykaktapa� qu�pa. Kay hina wiñay quq kaptin�i, runakunapa� "Ñam Chukisusup rarqakta pichan. Haku rikumu�un!" ñi�pa Waruchirimantapa� tukuy llaqtakunamantapa� riq karqan. Chaytam kanan ña rarqakta picha�paqa musya�qa hinataq ruran muchan. Runakunari ima hina rurakuptinpa�, alkaldipa� ima hayka runakunapa� manam "Imaraykum chay hina ruranki?" ñi�pa amachanmanchu kanankamapa�.Porqueyallinraqmi paywan takin upyan maçha�qankama padrektari, "Rarqaktam pichamuni, padre. Takiku�aq upyaku�aq" ñi�pam llullachin. Kaytaqa tukuy hinantin runakunam ruraytaqa ruran. Ichaqa wakinqa manañam ruranchu alli padreyuq ka�pa. Wakinri pakallapiqa hinataq kanankamapa� kawsanku.
(Imata� padrikunaqa runakunakta kunfisyun ñi�qa willanankupaq tapuq karqan)
Pusaq ñiqin uma raki (Cap�tulo 8).
Imanam Paryaqaqa wichaykurqan, imanam huk runa churinwan Paryaqaqap �iminkama kutimurqan, chaymantari imanam atinakurqan Wallallu Qarwinchuwan.
Ñam ari Wallallu Qarwinchup kawsa�qantaqa willarqanchik. Ichaqa kaypa tiya�qantam llaqtachaku�qantam mana rimarqanchikchu. Chay�i kayqa ñawpa pacha hanaq Paryaqaqa ñiqpi tiyarqan. Chay tiya�qanpa �utintam mana allichu yaçhanchik kananqa Mulluquçha �utiyuq ña kaptin.PorqueParyaqaqam payta ati�pa chay Wallalluqa nina rupaptin chayta wañuchiypaq quçhaman ña tukuchirqan. Chay Mulluquçha ñi�qanchik pachapi� chay Wallallup tiya�qan karqan. Chay pacha� kanan tukuy hinantin pacha yunkasapa karqan. Hatun machaqwaypa�, kakipa�, ima hayka animalkunapa� huntaptin�i tiyarqan, imanam ñawpaq kapitulupi runa miku�qanta willanchik, chay hina. Chaymanta� Paryaqaqaqa kay Wallallu Qarwinchukta atiypaq ri�pa� Uq�apatapi pichqantin riwikurqan. Chay hina riwikuptin�i chay pachapa� ancha chirirqan. Runtupa� urmamurqantaq paypaq puklla�qanpi.
Chay�i chay pacha huk runaqa waqaku�pa hamurqan, huk churinta apa�pa, chaymanta mulluntapa� kukantapa� tiqtinkunaktapa�, "Wallallukta upyachimu�aq" ñi�pa apa�pa. Chay�i chay Paryaqaqap hukninqa: "Churi, maymanmi hina waqaku�pa rinki?" ñi�pa tapurqan. Chay�i payqa: "Yaya, kay kuya�qay churillaytam kanan apani Wallallukta qaramuq" ñiptin�i, (Paryaqaqaqa:) "Churi, ama apankichu! Llaqtaykiman kutichikuy! Chaymantam chay mulluykitaqa kukaykitaqa tiqtiykitaqa ñuqakta quway! Chaymanta churiykitaqa kutichikuy!" ñi�pa ñirqan. Chaymantari: "Pichqantin punçhawpim kayman kutimunki, ñuqakta atinakuqta rikuypaq. Ancha yakuwan atipaptiyqa 'Yayanchikmi atipan' ñi�pam ñiwanki. Hina�pa anchataq ninawan atipawanqa, chayqa 'atipay tukuntaqmi' ñi�pataq ñiwanki" ñiptin�i, chay runaqa manchari�pa: "Yaya, manachu chayqa Wallallu Qarwinchu ñuqapaq piñakunqa?" ñi�pa ñirqan. Ñiptinsi: "Piñakuchunpa�, manam imana�unkichu, yallinraqmi ñuqaqa runakta kama�aq Amiyuqta, Llatayuqta, warmiktari Aña�iyuqta. Hukta qarikta hukta warmikta hinam kama�aq" ñi�pa rimaptin�i, �iminmanta samaynin huk humo (qusñi) anqas hina lluq�imurqan. Chay�i chay runaqa chayta riku�pa, manchari�pa tukuy apamu�qanta qurqan. Chay�i chay pichqa runaqa chay mullukta "qap, qap" ñichi�pa mikurqan tukuy hinantin qu�qantawan. Chaymanta� chay runaqa kutimurqan churinta apaku�pa. Hina�pa� ñataq pichqantin punçhawmanta ñataq chay Paryaqaqap �iminkama kutirqan "rikumu�aq" ñi�pa. Chaymanta� ña Paryaqaqa pichqa punçhaw ñi�qanmanta chay Wallallu Qarwinchukta atiyta ña qallarirqan.
Chay �imiri kay hinam. Paryaqaqa pichqa runa ka�pa� pichqa pachamanta tamyayta ña qallarirqan. Chay tamya� kanan qillu puka tamya karqan. Chaymanta� illapa�pari pichqa pachamantataq illaparqan. Chay�i tutallamanta ña urapachakama chay Wallallu Qarwinchuqa ancha hatun nina ñaçhqa silu ñiqmanpa� çhaya�pa ruparqan mana wañuchichiku�pa. Chay�i chay yakukunaqa Paryaqaqap tamya�qankunaqa uraquçha ñiqman tukuy hinantin yakukuna rirqan. Chay�i chay hina manaraq yaykuptin�i huqinqa (Llaqsa Churapa �utiyuq) urañiqmanta yakukta huk urqukta urmachi�pa harkamurqan. Ña harkaykumuptin�i, chay yakuqa quçhaña tukumurqan. Kay quçham kananqa Mulluquçha �utiyuq. Chay hina chay quçhapi ña yaku huntamuptin�i, chay hina rupaqtaqa ñaçhqa pamparqan. Chay�i chay Paryaqaqari chaymanta illapapayarqan mana samachi�pa. Hinalla� chay Wallallu Qarwinchuqa Anti ñiqman mitikarqan. (Manam tuyllaqa mitikarqanchu. Kaytaqa qipanpiraqmi willa�un.) Chay�i huqinqa Paryaqaqap churin qatirqan. Chay�i chay Antip yaykunanpi "paqtaçh kutimunman" ñi�pa kanankamapa� chaypi tiyan. Kaypaq �utinmi Paryaqarqu.
Chaymanta� ña atiptin, Manañamqa �utiyuq warmi karqan, kay Wallallu Qarwinchuwan kaq supay. Kay warmi� kanan Mama uraynin chay chaypi tiyarqan. Kayta atipaq�i ñataq payman hamurqan. Chay�i chay Manañamqa ñi�qaqa ninataq ruparqan. Chay�i kay Tumna uranta yayku�pa Paryaqaqaqa awqanakurqan. Chay�i huk Paryaqaqap churinta Chukiwampu �utiyuqta çhakinpi uramanta chuqamurqan chayachimurqan. (Kay hanka çhakiyuqmi kanqa.) Chay�i hina kaptinpa�, Paryaqaqataq atiparqan, quçha ñiqman qarqu�pa. Ña kaykunakta atipa�pa�, chay churin Chukiwampu �utiyuq hanka çhakin paki�qa tiyakuqman kutimurqan. Chay�i chayqa: "Amataq kuti�aqchu; qayllamanta chay warmi Manañamqakta waqaycha�aq, paqtaçh kutimunman" ñi�pa ñiptin�i, "Allitaqmi!" ñi�pa yayanqa tukuy mikunanpaq kamachipurqan. Chay�i ñi�pa ñirqan: "Kay i�kay wayqukunamantam tukuy runakuna qamtaraq ñawpaq kukakta qumu�unki, manaraq pillapa� aku�pa. Ña qam akuptiykiraqmi, chaymanta runakunapa� akukunqa kukanta mallki�qanmanta. Chaymantam llamaktari wiñay urwa mana waçhakuq kaqtaraqmi nakapu�unki. Hina�pa rinrin chillpi�qakta kay kaykunaktaraqmi qamqa wiñaypa� mikunki," ñi�pa� kamachirqan. Chay�i runakunaqa chay kamachi�qan �imikta yupaycha�pa chaykama, Saqiqayamanta, Chuntaymanta, Chichimamanta, Mamamanta, Wayuqallamanta, �ukyakançhamanta tukuy kukayuqkuna ñawpaqnintaqa paymanraq apamuq karqan. Kanankamapa� pakallapiqa hinataq�i kawsanku.
Isqun ñiqin uma raki (Cap�tulo 9).
Imanam Paryaqaqa ña tukuyta puchuka�pa payta muchachikuypaq unanchayta qallarirqan.
Ñam ari tukuy hinantin ati�qankunaktaqa puchukanchik. Ichaqa kay Wallallu Qarwinchup qipanpi Paryaqaqap sentensya�qankama kawsa�qantam mana rimanchikchu. Ña ati�pa�, Wallallu Qarwinchu Antiman ña mitikuptin, chay Wallallukta: "Runa miku�qanmanta kunanqa allqukta mikuchun. Chaytari Wankakuna muchachun," ñi�pa sentensyarqan. Chay�i kanan Wankakunaqa payta mucha�pa allqukunawan muchaq karqan. Payri dyusnin allqukta mikuptin, allquktataq mikurqanku. Kanankamapa� "Wanka allqu mikuq" ñi�pa ñinchik.
Chaymanta� kanan, imanam ñawpaq kapitulupi qipanpipa�, "Tukuy llaqtakunam yunka�apa karqan," ñi�pa ñinchik, chay hinam kay tukuy hinantin llaqtakunapi Waruchiri prowinsyapi Chaqlla Mama prowinsyapipa� tukuy hinantin llaqtakunapipa� yunka�apa� karqan. Kay yunkakunaktam tukuy hinantin yunkakunakta urañiqman anchurichirqan, "Churiykuna kay kitipi tiyanqa," ñi�pa unancha�pa. Kaykunakta atiqkunapa� sapanpi Paryaqaqap churinkuna �utiyuq sapam "hukmi churin" ñin. Wakinmi, "Mana�. Paykama� saçhap ruruyninmanta yurimurqan," ñi�pa rimanku. Kaykunap �utinri kaymi: mayorninmanta Çhuqpayku, Çhançharuna, Wariruma, Utkuchuku, Tutaykiri, wakinri Sasinmali. Chaymantam huk Paryaqaqap churin�i pachamanta paykama lluq�imurqan. Kaypaq �utinmi Pachachuyru �utiyuq karqan.
[...]
[...]
Çhunka i�kayniyuq ñiqin uma raki (Cap�tulo 12)
Imanam kay Paryaqaqap churinkuna tukuy Yunkakunakta atiyta ña qallarirqan.
Ñam ari chay çhunkanpi kapitulupi rimarqanchik, kay Paryaqaqap churinkunap ati�qan �imikta. Hina�pa willarqanchiktaqmi ari, imanam tukuy hinantin llaqtakuna yunkasapa karqan, chaykunakta. Kananmi kay Çhuqpayku, Çhançharuna, Wariruma, Utkuchuku, Tutaykiri, Sasinmali, Pachachuyru ñi�qanchikkunakta rima�un, imanam paykuna puriq karqanku, chay chaykunakta. Kaykuna ñi�qanchikkuna� ñawpa pacha tukuynin wawqiyuqsapa ka�pa, ña atiypaq tukuynillantaq puriq karqan. Chay�i kay Çhuqpayku ñi�qaqa tukuyninmanta mayornin ka�pa, huk wantupi ancha yupaycha�qa puriq karqan. Chaymanta� Tutaykiri tukuynintapa� yalli�pa ancha sinchi karqan. Chay hina �inchi kayninpi� kay i�kay mayu ñi�qanchiktapa� (Rimaq, Mala?) paytaq ñawpaq atirqan. Chay Unkatupi ñi�qa Paryachap fronteranpi huk yana urqu chaypi huk quri tawnantapa� çhuramu�pa, kay tawnakta� "Kanan yunkakunakta ñakaq hina kayta pampacha�pam mana yupaychaq hinam kay kitita yunkakuna yallimunqa," ñi�pa� chaypi çhurarqan. Chay çhura�qan urqum kanan Unkatupi Qapariqaya �utiyuq. Chay�i kay wakinnin wawqinkunaqa ri�papa� chay Tupiquçhamanta wichayku�pa, ñawpa ñanta rinchik � chaymi Kiskitampu �utiyuq � hukmi Tumnacha �utiyuq � maymantam Limaq ñiqtapa� rikunchik, chaymanta�, "Ñam Tutaykiriqa tukuyta atiyta ña puchukan," ñiqta uyari�pa kutimurqanku. Chay�i Tutaykirita anchapuni mancharqanku, paykunapa� ancha sinchi kaptin. Hinataq�i chay Waruchiri ñiqtapa� Ura Karanku ñiqman uraykurqanku. Chayta urayku�pari, paytaq ñawpaq rirqan. Chay�i chay Chukisusu ñi�qanchikpaq huk ñañanqa chay çhakranpi �uyarqan, payta llullachipaq rakantapa�ñuñuntapa� rikurichi�pa, "Yaya, a�lla samayraq. Kay aswallakta tiqtillakta upyaykuyraq!" ñi�pa. Chay pacha� payqa hinalla ña qiparirqan. Chay�i wakinnin wawqinkunapa� chay hinakta riku�pa hinallataq qiparirqan chay Ura Alluka Pachamarka ñi�qakamalla ati�pa. �i mana chay warmi llullachinman karqa chayqa, kanankamapa� Ura Karankukama Chillkakama� Waruchirip Qintippa� çhakran kanman karqan. Kaykunap sapanpi rura�qantaqa kay qipanpim qillqa�un ima hayka rura�qantawan.
[...]
Çhunka tawayuq ñiqin uma raki (Cap�tulo 14)
[Quniraya Wiraquchap puchuka�qanmanta]
Ñawpaqnin kapitulupim ari unancharqanchik Qunirayap ka�qanta, Paryaqaqamanta ñawpaqninchu� u[taq] qipanchu� karqan, chayta. Quniraya Wiraqucha ñi�qanchikqa ancha ñawpamantataq�i karqan. Paryaqaqapa� ima hayka wakakunapa� paytaqa a�tawantaq�i yupaychaq karqan. Wakinninkunaqa "paryaqaqapa� Qunirayap churin�i" ñi�pam ñinku. Chaymantam kanan Quniraya Wiraquchap puchka�qanta rima�un. Quniraya� ñaçhqa wiraquchakuna rikumunqanpaq Qusqu ñiqman rirqan. Chay�i chaypi Wayna Qhapaq Inkawan rimanakurqanñi�qa: "Haku, churi, Titiqaqaman, chaypi ñuqap ka�qayta willa�qayki!" ñi�pa. Chaypi� ñi�qa ñirqan: "Inka, runaykikta kamachiy brujokunakta [paqukunakta] ima hayka yaçhaqkunaktapa� ura tiksiman kançhanqanchikpaq!" ñiptin�i, Inkaqa tuylla kamachirqan. Chay�i wakinnin runakuna: "Ñuqam kunturpaq kama�qa kani," ñi�pa ñirqanku. Wakin�i: "Ñuqam wamanpa kama�qa kani," ñirqan. Wakinmi kanan: "Ñuqam wayanay pi�qu pawaq kani," ñi�pa ñirqan. Chay�i chay ñi�qanchikkunakta: "Riychik ura tiksiman; chaymantam ñuqap yayayta 'churiykim kaçhamuwan huk pananta� apachiwanki' ñi�pa willanki," ñi�pa� kunarqan. Chay�i chay runa wayanaypaq kama�qa runaqa wakinnin kama�qakunawan [paqukunawan] pichqa punçhawllapi kutimuypaq rirqanku. Chay�i wayanaypaq kama�qa runataq ñawpaq çhayarqan. Hina çhayaptin�i kuna�qanta willaptin, huk uchuylla takillapi: "Amam kaytaqa kiçharinkichu! Kikin Wayna Qhapaq Apuraqmi kiçharinqa," ñi�pa� kunamurqan. Chay�i chay runaqa ña apamu�pa ñaçhqa Qusquman çhayachi�pa: "Ma rikuyku�aq, imaçh kayqa," ñi�pa kiçharirqan. Chay�i chay ukupiqa huk señora ancha qullana �umaq rikurirqan. Chukchanpa� krespo quri hina chika qullanan pachayuq rikayninri ancha uchuylla� karqan. Chay hinakta rikuptin, pachalla� chay señoraqa chinkaripurqan. Chay�i ancha llakiku�pa Qusqupi Titiqaqa ñi�qanpi çhayarqan. Chay�i: "Mana chay hina wayanaypa kama�qa kankiman chayqa, kanallanmi wañuchichiykiman. Riy, kikillaykitaq kutiy!" ñi�pa� kaçharqan. Chay�i kuti�pa ñataq apamurqan. Apamu�pa� ñanpi mikuymanta upyaymanta wañuptinpa� rimaptin pachalla� mesapa� manta�qa karqan, puñunanpaqri hinataq. Chay�i pichqa punçhawllapitaq çhayachirqan. Ña çhayachiptin�i, Qunirayaqa Inkawan ancha ku�iku�pa çhaskirqan. Chay�i manaraq kiçhari�pataq Qunirayaqa ñi�pa ñirqan: "Inka, kay pachakta siqi�un. Ñuqari kay huk pachakta yayku�aq. Qamri kay huk pachaktaraq panaywan yaykuy. Amañam qampa� ñuqapa� rikunaku�unchu!" ñi�pa� pachakta siqi�pa rayarqan. Hina�pa� chay kofrektaqa kiçharirqan. Kiçhariptin pachalla� chayqan pachapa� illarirqan. Chay�i chay Inka Wayna Qhapaq ñi�qaqa: "Manañam kaymanta kuti�aqchu. Kayllapitaqmi kay ñu�taywan quyaywan tiya�aq," ñi�pa� huk runakta aylluntataq: "Qam riy! Ñuqap rantiy 'Wayna Qhapaqmi kani' ñi�pa Qusquman kutiy!" ñi�pa� ñirqan. Chay pachallataq�i chay señoranwan chinkatamurqan, Qunirayari hinallataq. Chaymanta� chay Wayna Qhapaq ñi�qanchik wañuptin, hukpa� hukpa� 'ñuqaraq' ñinaku�pa apu kayninpaq taqwirirqan. Hinaptintaq�i wiraquchakunapa� Qasamarkapi rikurimurqan. Kanankamapa� chika �imillaktam yaçhanchik Quniraya Wiraquchap ka�qanta. Wakinnin kay kitipi puri�pa rura�qankunaktaqa manaraqmi qillqakuyta puchukanchikchu. Chay chaykunaktaqa kay qipanpim rura�un.
Çhunka pichqayuq ñiqin uma raki (Cap�tulo 15)
[Qunirayap Qarwinchumanta ñawpaq ka�qanpa� utaq qipan ka�qan, chaymanta]
Kaymantam i�kaynin kapitulu rima�qanchikta Qunirayap Qarwinchumanta ñawpaq ka�qantapa� u[taq] qipan ka�qantapa� qillqa�un. Quniraya Wiraquchaqa ancha ñawpaqmantataq�i karqan. Manaraq, pay kaptinqa, mana� kay pachapi imallapa� karqanchu. Payraq�i urqukunaktapa� saçhaktapa� mayuktapa� ima hayka animalkunaktapa� kamarqan çhakrakunaktapa� runap kaw�anqanpaq. Chayraykutaqmi chay Quniraya Wiraquchakta "Paryaqaqap yayan�i" ñinku, "paytaq�i Paryaqaqaktapa� kamarqan," ñi�pa. "Mana paypa churin kaptinqa, allquchamançh� karqan" ñi�pam tukuy runakunapa� ñinku. Wakinnin llaqtakunaktaqa ancha� amawta kayninpi allqucharqan ima haykaktapa� rura�pa. Kaykunaktaqa qipanpim çhura�un.
Çhunka suqtayuq ñiqin uma raki (Cap�tulo 16)
[Paryaqaqa pichqa runtumanta yuriq wawqiyuqchu� karqan, kayri Paryaqaqachu paykunap yayan, chay chaymanta.]
Kaypim qillqa�un: Paryaqaqa pichqa runtumanta yuriq wawqiyuqchu� karqan, kayri Paryaqaqachu paykunap yayan, chay chayta. Ñam ari pusaqnin kapitulupi unancharqanchik: Paryaqaqa pichqa runtumanta yurimu�pa wawaqiyuqkamachu� karqan. Kayri wakinninkunaqa Paryaqaqap churinchu� karqan, chaykunakta. Chaymantari paykunap sapanpi �utintari qillqa�untaqmi. Kay pichqa runtumanta yuriq Paryaqaqa ñi�qanchikqa, imanam çhunka tawayuqnin kapitulupipa� rimarqanchik "Qunirayap churin�i" ñi�pa, hinataq�i paykunaqa wawqiyuqkama karqan. Kaykunap �utinmi ñawpaqninmanta: Paryaqaqa, chaymantam Churapa, chaymantam Punchu, chaymantam Paryaqarqu. (Huqintam mana yaçhanchikchu. Kaypim qiparin blankopi yaçha�pa çhuranqanchikpaq.) � �ullka Illapa �utiyuq�i karqan. � Chaymanta kay Paryaqarqu ñi�qanchik�i kanan Antiman yaykunapi, "Wallallu Qarwinchuçh kutimunman," ñi�pa� kanankamapa� tiyan. Chaytawanpa� unancharqanchikmi ari: Kay Wallallu Qarwinchuri manataq�i tuyllaqa mitikarqanchu. May pacham chay Mulluquçha ñi�qanchikta Churapa Paryaqaqap huqin yayku�pa quçhaman tukuchirqan, chay pacha� chaymanta Wallalluqa pi�qu hina pawamurqan. Chay�i huk urqu Kakiyuqa �utiyuq urquman yaykurqan. Kay urqu� ancha hatun qaqa. Kay qaqaman yayku�pa� Wallallu Qarwinchu pakakurqan. Chaymanta� kanan Paryaqaqaqa illapaya�pa wakinnin pichqa wawqinkunawan ancha nanaqta illapa�pa ñaçhqa qaqaktapa� tuñichi�pa ñataq chaymanta mitikachirqan. Chay�i chay Wallallu Qarwinchuqa huk hatun machaqway amaru �utiyuqta, "Paryaqaqakta tapyanqa," ñi�pa i�kay umayuq amarukta lluq�ichimurqan. Chay�i Paryaqaqaqa chayta riku�pa huk quri tawnanwan ancha piña�pa çhawpi wa�anpi tuksirqan. Chay pachallataq�i chay amaruqa chirayarqan, rumimanña tukurqan. Chay chiraya�qa amaru� kanankamapa� hanaq Kakiyuqa �utiyuq ñanpi �utilla rikurin. Chay amarukta� Qusqu runakuna, mayqin runakunapa� yaçhaqninqa, hampipaq rumiwan taka�pa urmayninta apakun, "Mana unquyman çhaya�aq," ñi�pa. Chaymanta� chay Wallallu Qarwinchu ña Kakiyuqa qaqmanta mitiku�pa huk wayqu Kakiyuqa Wayqi ñi�qa wayquman yaykurqan. Chay�i huk urqu Pumarawka �utiyuqta chay Wallallu siqa�pa, "Kaymanta kay Paryaqaqakta qinçha�aq mana kayta pasamunqanpaq," ñi�pa� huk uritu kaki ñi�qakta rikrantapa� chukirichi�pa �ayachirqan. Chay�i chaytapa� Paryaqaqaqa huk rikranta yanqa pakiri�pa chay kakiktari rumimanña chirayachi�pa yallirqantaq. Ña yalliptin�i Wallallu Qarwinchuqa manaña ima kallpallanpa� kaptin�i Anti ñiqman mitikarqan. Chay�i Paryaqaqaqa wakinnin wawqinkunawan tukuynin qatirqan. Ña Antiman yaykuptin�i, huk wawqintaqa Paryaqarqu �utiyuqta chay Antip punkunpi saqimurqan, "Paqtaçh kutimunman," ñi�pa. Chay Paryaqarqu� kanan huk urqutaq ancha rasusapa tiyan. Kayta piçh munan, chaytaqa manam yaçhanchikchu. Ichaqa� ñam ari isqunnin kapitulupi rimarqanchik: "Allqukta kananqa mikuchun runa miku�qanrayku. Chaytari Wankakuna qarachun!" ñi�qanta.
Çhunka qançhisniyuq ñiqin uma raki (Cap�tulo 17)
[Imanam Paryaqaqa ña wawqinta Paryaqarqu �utiyuqta Antip punkunpi saqimu�pa kutimurqan.]
Kananmi rima�un, ña wawqinta Paryaqarqu �utiyuqta saqimu�pa Antip punkunpi imanam ñataq Paryaqaqa kutimurqan, chayta. Kay �imiri kay hinam. Ñam ari wakinnin �imi rima�qantaqa muchachikuypaq qallari�qantawanpa� rimarqanchik. Ichaqaqa huk �imiktataqmi qunqarqanchik. Ña atikuyta puchukamu�pa� wakinnin wawqinkunawan kutimurqan kay Paryaqaqa ñi�qanchik urquman. Chaypi� huk urqutaq rasusapa mana lluqaypaq Wamayaku �utiyuq urqu. Kay urquktam wakinnin runakunaqa "Chaymi Paryaqaqa" ñinku ñi�pataqmi. Qipanpi wiraquchakuna rikurimuptinpa�, kay Inkaqaya ñi�qanchikmantapa� chay urqu rasukta riku�pa, "Chaymi Paryaqaqa!" ñi�pa ñirqanku. Kikin Paryaqaqa ñi�qaqa urañiq huk qaqapitaq�i tiyan. Chaypitaq�i wakinnin wawqinkunapa� chay qaqa ñi�qanchikman yayku�pa�: "Kaypim tiya�aq. Kaymantam muchawanki," li�pa chay qaqapi llaqtachakurqan. Chaymantam ñi�qanchik huk urqu Wamayaku �utiyuq urqukta "rasusapa�" ñi�pa chay sawa� ña Antimanta kutimu�pa samamurqan. Chaymanta� kanan tukuy Tawantin�uyu runakunakta qayachirqan, manaraq Inkapa� yurimuptin, ancha ñawpataq. Chay hina ña runakuna tukuynin huñunakumuptin�i, payta muchanqanpaq waqsata kamachirqan. Kayta uyari�pa�, ña Inka rikurimu�papa�, paypa� waqsa tiyarqan ancha yupaycha�qa. Chay pacha, imanam "huñunakurqan" ñinchik Tawantin�uyukta, chay pacha� Wallallu Qarwinchuqa mana tray�yunninta qunqa�pa huk animalta hugi �utiyuqta chay kikin urqu tiya�qanpi rikurichirqan, "Kay Paryaqaqakta tapyanqa," ñi�pa. Chay�i chay hugi ñi�qanchikqa tuylla rikuri�pa pachaman mitikamurqan. Chay�i chay hugi kawsa�paqa imaktapa� Paryaqaqap kawsayninta qiçhunmantaq�i karqan. Chayrayku� Tawantin�uyu runakunakta "Chay hugi ñi�qakta hapimuy!" ñi�pa kamachirqan. Hina kamachiptin�i, tukuy hinantin runakuna qatirirqan. Manataq�i hapichikurqankuchu. Pana� Paryaqaqaqa illaparqan tamyarqan, manataq�i wañurqanchu. Chay�i ancha karupiraq huk runa kay Chiqamanta Qaqasiqa ayllu hapirqan. Chay�i huk Qinti runaqa: "Wawqi, ñam hapinki. Ancha ku�iyuqmi kanki. Qamqa chay çhupallanta waytalli�pa riy. Kay aychantaqa ñuqa apa�aq," ñiptin�i, "allin!" ñirqan ñi�pataq�i. Chay Qinti runaqa huk ñanta ri�pa, "Ñuqam, yaya, hapimuni," ñi�pa willarqan. Chay�i ancha ku�iku�pa yupaycharqan. Kay Qinti runap �utinmi Çhuqpayku �utiyuq karqan. Chay�i qipanpi ña çhupanta çhayachiptinqa, Çhuqpaykukta, "Qamqa chay llullawa�qaykimanta 'Qintiwanka maqanakuy, a�naykuq' ñi�unkim churiykikuunaktapa�!" ñi�pa millaypi anyarqan. Chay pacha� kay Qaqasiqa ayllumanta Warkancha Llichikanchamanta kikin Paryaqaqa, "Qammi chay hapi�qaykimanta yañqamu�qa kanki. Qamllaktam ima willawa�qaykiktapa� uyari�qayki. Wakinnin runakunapa� qamtaraqmi ñuqakta willaypaqpa� uyarichi�unki," ñi�pa� �utintapa� "Ñamqakanqa Ñamqaparya" ñi�pa �utiyachimurqan. Chaymanta� paykunapa� Yañqa karqan. Qunchakunari hinataq Yañqanpa �utin kikin Paryaqaqap �untincha�qan. Watu�i �utiyuq karqan. Hinataq�i tukuy llaqtankunapi Yañqakunaqa Paryaqaqap �utincha�qan. Kay chikaktam qunqa�qanchikta yuyarinchik Paryaqaqap ka�qanta.
Çhunka pusaqniyuq ñiqin uma raki (Cap�tulo 18)
[Inkap Paryaqaqakta yupaycha�qanmanta waqsa tiya�qanmantapa�]
Ñam ari Inkap Paryaqaqakta yupaycha�qanta waqsa tiya�qantawanpa� rimarqanchik. Pay Inkataq�i kamachirqan: "Hanan Yawyu Rurin Yawyumanta kimsa çhunka Paryaqaqakta pura killa sirwichun!" ñi�pa. Chay�i chaykama kimsa çhunka runa sirwirqan çhunka pichqayuq punçhawmantakama qara�pa mikuchi�pa. Chay�i huk punçhawqa huk llamanwan Yawriwanaka �utiyuq llamawan mucharqanku. Chay�i chay kimsa çhunkamanta huqin Llakwa� Kita Parya�qa �utiyuq runaqa, may pacham chay kimsa çhunka runakuna ñatinta �unqunta llamapmanta rikurqan, chay pacha ñi�pa ñirqan: "A ataq! Manam allichu pacha, wawqi. Qipanpiqa kay Paryaqaqa yayanchik purumanqataqmi," ñi�pa� rimarqan. Chay�i chay wakinnin runakunaqa: "Manam. Qasim rimanki. Allim, imaktam qam yaçhanki?" ñi�pa� ñirqanku. Chay�i hukninqa: "�ay, Kita Parya�qa, imamantam qam unanchanki? Kay �unqunpiqa ancha alliktam Paryaqaqa yayanchik riman," ñi�pa ñiptin�i, payqa mana� �unqunta rikuypaqpa� qayllaykurqanchu. Karullamanta qawa�pataq�i ima amutarqan. Chay�i rima�papa�: "Kikin Paryaqaqam ñin, wawqi," ñi�pa chaykunaktapa� ayñirqan. Chay�i millaypikama chay Kita Parya�qakta ñirqan: "Llakwa� a�naq runa, imaktam chay yaçhan? Yayanchik Paryaqaqa Chinchay�uyu ñi�qa maykama runayuqmi tiyakun. Chaychu purumanman? Imaktam chayqan runaqa yaçhan?" ñi�pa� ancha piña�pakama ñirqanku. Kay ñi�qanmanta ancha pi�i punçhawmantataq�i: "Ñam wiraqucha Qasamarkapi rikurimun," ñiqta uyarirqanku. Chaymantam kay Chiqamantapa� Tamalliwya Ka�alliwya �utiyuq Qaqasiqa ayllutaq chay Paryaqaqap yanan tiya�qa. Chay pacha� Paryaqaqapi kimsa çhunka saserdotekuna tiya�pa kay Ka�alliwya Tamalliwya �utiyuq tukuyninmanta yuyaqnin karqan. Chay�i wiraqucha chayman çhaya�pa: "Kay wakap qullqin pachan maymi?" ñi�pa� tapurqan. Chay�i paykunaqa manataq willakuyta munarqanchu. Hina kaptin�i, wiraquchaqa piñari�pa uq�akta tawqarichi�pa Ka�alliwyakta rupachirqan. Chay�i ña patmanta uq�a rupaptin�i, wayraqa pukurimurqan. Chay�i ancha ñakari�paraq chay runapa� kawsarirqan. Chay pacharaq�i chay pachankunakta iman haykantapa� wiraquchaman qurqanku. Chay pacha� tukuynin runakuna, "Ancha chiqantataqmi ñiwa�qa kanchik chay Llakwa� Kita Parya�qa, wawqi. Haku chiqiri�untaq! Manañam allichu pacha," ñi�pa� tukuynin llaqtankama chiqirimurqan. Chay�i kay Chiqamanta rupa�qa runapa� ña alliya�pa huk Paryaqaqap churinta Maqawisa �utiyuqta apari�pa Qintip llaqtanpi Limka �utiyuq llaqtapi çhayamurqan. Kaykunaktam kay qipan kapitulupi rima�un.
Çhunka isqunniyuq ñiqin uma raki (Cap�tulo 19)
[Maqawisa Paryaqaqap churinpa awqaman yanapasqanmanta]
Kay Maqawisa Paryaqaqap churin�i, ñawpa Inka kaptin, awqaman yanapanqapaq apay tukurqan. Amaya �iwaya �utiyuq llaqtakuna� manataq atichikurqanchu. Chay�i Inkaqa mana atichikuptin, Paryaqaqakta churinta mañarqan chay Amaya �iwaya runakunakta atipaypaq. Chay�i kay Maqawisa �utiyuqta qurqan. Kayta apa�pa� tuyllapuni atimurqan. Chaymanta� Inkakunaqa a�tawanraq Paryaqaqakta yupaycharqan quriktapa� ima hayka pachankunaktapa� qu�pa. Watanpi chay kimsa çhunka yanankunapaqpa� sarakta kukakta ima haykaktapa� llaqtankunamanta quchi�pa� kawsarqan. Chay hina kaptin�i, ñaqa ñinchik hina, wiraquchakuna çhayamu�pa tukuy iman kaqtapa� tukuy qiçhupurqan. Wakinnin puchuqninkunakta� qipanpi wañuq don Sebastian tukuyta rupachichirqan. Chaymanta�, imanam ñaqa ñinchik, chay hina chay Ka�alliwyaqa Limka llaqtapi tiya�pa chay Maqawisa ñi�qakta hatalli�pa ancha yupaycha�pa achka wata tiyarqan. Ña achka watamantam kanan kay Chiqakuna chay hina alli kawsa�qanta uyari�pa, "Kayman chay Maqawisakta apamuchun!" ñi�pa kaçharqan don Juan Puyputakma wañuq kuraka ka�pa. Chay pacha� Ka�alliwya machu rupa�qa kayman suqta runa churiyuq chay churinkunawan hamurqanku. Chay pacha� kaypi � ñini Llaq�atampupi � çhayamu�pa ñataq: "Yaya Maqawisa, allichu kay llaqtapi Chiqa runakta waqaychanki?" ñi�pa huk llamawan willaptin�i, imanam Wayakancha ñi�qa, maypim chay Llakwa�pa� Kita Parya�qa ñi�qa rikurqan, chay hinallataq�i karqan. Chaytapa� chay Ka�alliwya Tamalliwya ñi�qa ña churinkunapa� qulluptinraq�i, kikinpa� ña wañuypaq ka�pa�, "Chay hinam çhayamuptillay karqan," ñi�pa rimarqan. Porque [waka] çhayamu�pa, "Pachaqa ancha allinmi. Manañam imapa� watiqay unquypa� kanqachu," ñi�pa� ñirqan. Chay pachamantataq�i kay Maqawisakta kay llaqtapi hatallirqanku pura killa ñi�qapi tukuy Chiqakuna ayllunpi-ayllunpi sirwi�qa. Uk tutallaqa tukuynin qari warmi huñulla paqarikuq karqan. Ña paqariptinmi, kanan quwiwan imanwanpa� sapa runamanta qukuq karqan: "Yanapaway! Kay llaqtakta qammi waqaychanki. Ima hayka unquykunaktapa� qammi alliyachiwanki," ñi�pa. Chaymantam kanan Limka ñi�qanchik llaqtapiqa anchapuni sirwi�qa� tiyarqan. Yamlaka �utiyuq çhakrakta� tukuy huk waranqa Qinti ñi�qa kallpapurqan chay Maqawisa upyanqanpaq. Chay�i chaypi kaq runakunari anchapunitaq qapaq tukurqan imanwanpa� haykanwanpa�. Chayta embidya�pa� kay Chiqakuna wañuq don Juan Puyputakma Ka�alliwya ayllun runan kaptin, "Kayman apamuchun! Imapaqmi runap llaqtanpi chay chika alli wakakta hatallin?" ñi�pa kaçharqan. Chay pachamantataq�i kaypi tiyarqan. Chikallaktam kay Maqawisapta yaçhanchik.
[...]
Runa�imipi Willakuykuna, Qillqa�qakuna
Last update: Mar 7, 2006. © runasimi.de. The contents of this page may be distributed for non-commercial purposes, especially for spreading knowledge of the Runasimi language in the world and strengthening its position in its home lands. Please quote the original author (if not mentioned by name, write runasimi.de), and set a link to this page (write down URL, if texts or images of this page are used in printed version).
Paryaqaqa = Pariyaqaqa = Pariacaca; Paryaqarqu = Pariyaqarqu = Pariacarco