klok - WikiWoordenboek (original) (raw)

Nederlands

Uitspraak

• Geluid: klok (hulp, bestand)
• IPA: / klɔk / (1 lettergreep)

Woordafbreking

• klok

Woordherkomst en -opbouw

• zn: via Middelnederlands clocke van Oudiers clocc (Iers clog) dat zelf een klanknabootsing is, in de betekenis van ‘bel, uurwerk’ voor het eerst aangetroffen in 1237; vergelijk Angelsaksisch clucge, Oudnoords klukka [1] [2] [3]
• tw: klanknabootsing [4] [5]

Zelfstandig naamwoord

de klok v / m

1. (natuurkunde), (tijdrekening) een instrument dat de tijd bijhoudt
   • Als je wil weten hoe laat het is kijk je maar op de klok.
     ▸ Hoe laat is het?' Hoewel er een klok achter haar hing, draaide ze zich niet om.[6]
     ▸ Maar hoe zat het met Isaac - met welke smoes konden ze hem hier houden? De pendule van de klok in de gang slingerde viermaal.[6]
2. (muziekinstrument) een belvormige idiofoon, vooral bekend van kerktorens en carillons
3. (communicatie) een akoustisch waarschuwingsmiddel waarmee men geluidssignalen aan de bevolking kan geven
   • De klokken luiden voor de aanvang van de mis, maar ook bij gevaar.

Verwante begrippen

• [1] horloge, kookwekker, pendule, slingeruurwerk, tijd, uurwerk, wekker
• [2] beiaard, carillon

Hyponiemen

Afgeleide begrippen

Uitdrukkingen en gezegden

• tegen de wijzers van de klok in

linksom

∗ Tegen de wijzers van de klok in legden wagens zeven rondes van zo'n 1500 meter af rond een smalle barrière (de spina).[7]

• De klok achteruit zetten

Terug naar oude toestanden gaan

• Een man van de klok zijn

Iemand die steeds precies op tijd is

• [1]: Daar kun je de klok op gelijkzetten

Gezegd van iets dat op gezette tijden plaatsvindt

• [1]: Met de regelmaat van een klok

Gezegd van iets dat zeer regelmatig voorkomt

∗ Met de regelmaat van de klok werd hij geschorst van school, maakte hij ruzie met jongens uit de buurt of bleef hij soms hele nachten weg.[8]

• [1]: Zoals het klokje thuis tikt, tikt het nergens

Weer thuis zijn, is het toch maar het beste

• [2]: Iets aan de grote klok hangen

Ruime bekendheid geven aan iets

• [2]: Dat klinkt als een klok

Een krachtig en gaaf geluid laten horen

• [2]: De klok hebben horen luiden, maar niet weten waar de klepel hangt

Maar gedeeltelijk snappen hoe iets in elkaar zit

• [3]: De noodklok luiden

alarm slaan

Vertalingen

1. een instrument dat de tijd bijhoudt

2. een belvormige idiofoon, vooral bekend van kerktorens en carillons

Werkwoord

klok

1. eerste persoon enkelvoud tegenwoordige tijd van klokken
   • Ik klok.
2. gebiedende wijs van klokken
   • Klok!
3. (bij inversie) tweede persoon enkelvoud tegenwoordige tijd van klokken
   • Klok je?

Tussenwerpsel

klok

1. het geluid van een vloeistof die schoksgewijs door een vernauwing stroomt
   • Daar glijdt je hand al onder je bed en grijpt een fles, daar zweeft hij door de lucht naar de handig aan de muur bevestigde opener en pats daar gaat de dop, de fles tussen de lippen gedrukt, klok, klok, klok, daar knap je van op. [9]
2. het geluid dat vogels als kippen en kalkoenen maken tijdens het uitbroeden van eieren en het grootbrengen van kuikens
   • Verscheiden breedgevleugelde hennen lokten met een deftig klok, klok, klok, een troep van bonte vederloze kiekentjes tot zich, die met een hulpeloos gepiep tot haar beschermende vleugelen vloden, en elk diertje kende zijn eigen moeder. [10]

Opmerkingen

• "Klok" geeft een enkele uitstoot van vloeistof weer, of een enkel geluid van een hoen, maar vaak gaat het om een herhaalde uitstoot of geluid die dan door reduplicatie wordt weergegeven, zodat vormen als "klokklok" en "klokklokklok" ontstaan.

Meer informatie

• Zie de doorverwijspagina op Wikipedia voor meer informatie.

Gangbaarheid

• Het woord klok staat in de Woordenlijst Nederlandse Taal van de Nederlandse Taalunie.
• In onderzoek uit 2013 van het Centrum voor Leesonderzoek werd "klok" herkend door:

Verwijzingen

1. ↑ Woordenboek der Nederlandsche taal (1864-2001).
2. ↑ klok (bel, uurwerk) op website: Etymologiebank.nl
3. ↑ "klok" in: Sijs, Nicoline van der, Chronologisch woordenboek. De ouderdom en herkomst van onze woorden en betekenissen, 2e druk, Amsterdam / Antwerpen: Veen, 2002; op website dbnl.org; ISBN 90 204 2045 3
4. ↑ Woordenboek der Nederlandsche taal (1864-2001).
5. ↑ klok (slok) op website: Etymologiebank.nl
6. 1 2
   Jessie Burton vert. Marja Borg
   “De muze” (2017), Luitingh-Sijthoff , ISBN 9789024574704
7. ↑
   Onno van Nijf
   “Sportgeschiedenis” (2021), Athenaeum - Polak & Van Gennep , ISBN 9789025312275
8. ↑
   Ronald Giphart e.a.
   “Een familie en een Griekse god” (2023), The House of Books, ISBN 9789044366471
9. ↑ Kuijer, G. "Het dochtertje van de wasvrouw" in: Hollands Maandblad. jrg. 1971 nr. 287 (oktober 1971) Stichting Hollands Weekblad, Den Haag; p. 28; geraadpleegd 2018-08-06
10. ↑ Post, E.M. (ed. A.N. Paasman) Het land, in brieven. (1987) Em. Querido's, Amsterdam; ISBN 90 214 0561 X; p. 154; geraadpleegd 2018-08-06
11. ↑ Door archive.org gearchiveerde versie van 21 oktober 2019 “Word Prevalence Values” op ugent.be