dil - Wîkîferheng (original) (raw)

Binêre herwiha: dîl

Kurmancî

Bilêvkirin

Navdêr

Tewandina dil
Zayenda nêr a binavkirî
Rewş	Yekjimar	Pirjimar
Navkî	dil	dil
Îzafe	dilê	dilên
Çemandî	dilî	dilan
Nîşandera çemandî	wî dilî	wan dilan
Bangkirin	dilo	dilino
Zayenda nêr a nebinavkirî
Rewş	Yekjimar	Pirjimar
Navkî	dilek	dilin
Îzafe	dilekî	diline
Çemandî	dilekî	dilinan

Sembola dilî.

dil n

(anatomî) Parçeya leşî ya ku li aliyê çepê yê sîngî ye û karê wî hilkişandina xwînê ye.
- Dilê mirovan masûlkeyekî bi çar ode ye. Wazîfa dil ev e ku, xwînê bigêhejîne her derê bedena mirovan. Ango dil wek pompe dixebite îi di deqîqê da 70 caran lêdixê. — (Anatomiya Bedena Mirovan, Huseyin Bektaş, Weşanên Deng)
- Dilê wî weke defê lêdixist, radibû û dadiket. — (Firat Cewerî, Girtî, Weşanên Nûdem, 1986)
- Roja înî ji bo nexweşekê 57 salî li zanîngeha Maryland li Amerîkayê emeliyateka dilî hat kirin û dilê berazekî jê ra hat çandin. — (Azad Najar: Dilê berazî cihê dilên îstînaî nagire)
(mecazî) Cihê hestan û evînê.
- Da çêbitin der dil tereb
  Turk û Ecem, Rom û Ereb — (Şêx Evdirehmanê Axtepî)
(mecazî) yar, berdilî
Tu dilê min î! ― Ez pirr ji te hez dikim.
(mecazî) navend, merkez
Di dilê Kurdistanê de.
samîmî
- ...mirov ji awirên wî têderdixist ku çiqas ji dil û can kêfa wî ji Mr. Utterson re dihat. — (Robert Louis Stevenson, (terciman: Ciwanmerd Kulek), Meseleya Seyr a Dr. Jekyll û Mr. Hyde, Avesta, 2020, r. 15, ISBN 978-605-2246-80-1)

Bi alfabeyên din

kurdî-erebî: دل

Hevmane

qelb

Jê

Etîmolojî

Proto-hindûewropî
*ḱḗr (“dil”)

Proto-îranî
*jā́rd (“dil”)

Kurmancî
dil

Ihtimalên deyn ji farisî دل (dêl),[ç 1], ji farisiya navîn 𐭣𐭩𐭫 (dyl /⁠dil⁠/), farisiya kevn [skrîpt hewce ye] (dird), taliyê ji proto-hindûewropî *kerd-.

Hevreha soranî دڵ (dił), zazakî zerre, hewramî [skrîpt hewce ye] (zil, “dil”), avestayî 𐬰𐬆𐬭𐬆𐬛 (zərəd), partî 𐫉𐫏𐫡𐫅 (zyrd /⁠zirδ⁠/), belûçî [skrîpt hewce ye] (zird, dil), peştûyî زړه (zrë,zra), sanskrîtî हृदय (hṛdaya), ermenî սիրտ (sirt) û îngilîzî heart.

Çavkanî:

^ Chyet, Michael L. (2003): Kurdish-English Dictionary, Ferhenga Kurmancî-Inglîzî, Yale University Press, r. 152.

Çavkaniyên din:

Horn, Paul. (1893): Grundriss der neupersischen Etymologie [Bingehê etîmolojiya farisî] (bi almanî). Strassburg r. 127.
Watkins, Calvert, The American Heritage Dictionary of Indo-European Roots[1], Houghton Mifflin Co., 2007, çapa 2an, r. 41
MacKenzie, David Neil, The dialect of Awroman (Hawraman-i Luhon) Grammatical sketch, texts, and vocabulary[2], Kommissionaer: Munksgaard (København), 1966, r. 126
Etymonline. Online English Etymology Dictionary. <heart> by Douglas Harper.

Bi zaravayên din

Soranî: دڵ (dił)
Xwarîn: dił
Lekî: dił
Hewramî: zêll
Zazakî: zerre, dil, qelb

Werger

Abazayî: агвы (āg°ə)
Abxazî: агәы (āg°ə)
Adîgeyî: гу (gʷu)
Afrîkansî: hart → af
Aghwanî: 𐕆𐕞𐕡𐕄 (hüwḳ)
Akadî: 𒊮 (libbu)
Alabamayî: chonoska
Albanî: zemër → sq m
Albanî: zëmbër
Almaniya bilind a kevn: herza
Almanî: Herz → de nt
Elmanîşî: Härz nt
Altayiya başûrî: јӱрек (ǰürek)
Amayî: mulu
Amharî: ልብ (ləb)
Andî: рокӏо (rokʼo)
Apaçî:
Apaçiya rojava: bijíí
Aragonî: corazón n
Aramî:
Siryaniya klasîk: ܠܒܐ n (lebbā)
Aramiya babîlonî ya cihûyî: לִבָּא n (libbā)
Arawak: wasina
Arçî: икӏв (ikʷʼ)
Aromanî: inimã m
Asamî: ডিল (dil), হিয়া-জালী (hia-zali), হৃদযন্ত্ৰ nt (hridozontro), হৃদপিণ্ড (hridopindo), কলিজা (koliza)
Astûrî: corazón → ast n, corazu → ast n, coral n
Avarî: ракӏ (rakʼ)
Aymarayî: lluqu → ay
Aynuyî: ケウトゥㇺ (kewtum), カッ (kat)
Azerî: ürək → az
Bajwayiya kendava rojava: jantung
Bambarayî: dusu
Banjarî: andui
Baskî: bihotz → eu
Başkîrî: йөрәк (yöräk)
Bau bidayuh: satung
Belarusî: сэ́рца nt (sérca)
Belûçî: دل (dil), زرد (zird)
Bengalî: হৃৎপিন্ড → bn (hritpinḍ), হার্ট → bn (harṭ)
Bextiyarî: دل (del)
Bîkoliya naverast: puso
Bretonî: kalon → br m
Bruneyî: jantung
Buduxî: йыкӏ (jıkʼ)
Bulgarî: сърце́ nt (sǎrcé)
Burmayî: နှလုံး → my (hna.lum:)
Buryatî: зүрхэн (zürxen)
Çamicuroyî: ajkeloki
Çavacanoyî: corazon n
Çeçenî: дог (dog)
Çekî: srdce → cs nt
Çerokî: ᎠᏓᏅᏙ (adanvdo)
Çîçewayî: mtima
Çînî:
Kantonî: 心臟 / 心脏
Dunganî: щин (xin), галэбу (galebu)
Hakkayî: 心臟 / 心脏 (sîm-chhong)
Mandarînî: 心臟 / 心脏 → zh
Min dongî: 心臟 / 心脏
Minnanî: 心臟 / 心脏 → zh-min-nan (sim-chōng)
Wuyî: 心臟 / 心脏
Çukçî: линлиӈ (ḷinḷiṇ)
Çuvaşî: чӗре (čĕre)
Danmarkî: hjerte → da nt
Dargwayî: уркӏи (urḳi)
Divehî: ހިތް (hit̊)
Dolganî: һүрэк (hürek)
Dupaningan agtayî: pusu
Eblaiteyî: 𒇷𒅤 (li-bù)
Elfdalî: järta nt
Emilî: côr n
Endonezyayî: jantung → id
Erebî: قَلْب → ar n (qalb), فُؤَاد → ar n (fuʔād)
Erebiya misrî: قلب n (ʾalb)
Erebiya hîcazî: قلب n (ɡalb)
Erebiya fasî: قلب n (qalb)
Erebiya başûrê şamê: قلب n (ʔalb)
Ermenî: սիրտ → hy (sirt)
Ermeniya kevn: սիրտ (sirt)
Erzayî: седей (sedej)
Esperantoyî: koro → eo
Estonî: süda → et
Etiyopiya klasîk: ልብ (ləb)
Evenkî: меван (mewan)
Eweyî: dzi
Farisî: دل → fa (del), قلب → fa (qalb)
Fenîkî: 𐤋𐤁 (lb)
Ferî: hjarta → fo nt
Fiji hindiyî: dil
Fîjî: uto → fj
Fînî: sydän → fi
Fransiya kevn: cuer
Fransiya navîn: coeur
Fransî: cœur → fr n
Friyolî: cûr n
Frîsiya bakur: hart nt
Frîsiya kevn: hirte
Frîsiya saterlandî: Haat nt
Frîsî: hert nt
Fulahî: ɓernde
Gaelîka skotî: cridhe n
Gagawzî: kalp
Galîsî: corazón → gl n
Gotî: 𐌷𐌰𐌹𐍂𐍄𐍉 nt (hairtō)
Gujaratî: દિલ nt (dil), હૃદય nt (hṛdya), હૈયું nt (haiyũ)
Gurcî: გული (guli)
Guwaranî: ñe'ã → gn
Haîtî: kè
Harsusiyî: ḥelbeb
Hawayî: puʻuwai
Hawsayî: zuciya → ha
Hewramî: دڵ (dił)
Hidatsayî: náada
Higaononî: kasingkasing
Hindî: दिल → hi n (dil), हृदय → hi n (hŕday), हिया → hi n (hiyā), कलेजा → hi n (kalejā), जिगर → hi n (jigar), क़ल्ब n (qalb), कल्ब → hi n (kalb), हार्ट n (hārṭ), हृद् → hi n (hŕd), हिवड़ा → hi n (hivṛā), जिगरा → hi n (jigrā), गूदा → hi n (gūdā)
Hîlîgaynonî: tagipusoon
Hîtîtî: 𒆠𒅕 (kir)
Hmongî: plawv
Holendî: hart → nl nt
Hunsrikî: Herz nt
Hunzibî: раъкӏу (råk’u)
Îbranî: לֵב n (lev)
Îdoyî: kordio → io
Îgboyî: obi
Îlokanoyî: puso
Îngilîziya kevn: heorte m
Îngilîzî: heart → en
Îngriyî: syänmuna
Îngûşî: дог (dog)
Înterlîngua: corde → ia
Înuîtî: ᐆᒻᒪᑎ (oommati)
Înupîakî: uumman
Îrlendî: croí → ga n
Îrlendiya kevn: cride nt
Îsnagî: puso
Îstriyotî: core, cor n, cour
Îtalî: cuore → it n
Îzlendî: hjarta → is nt
Japonî: 心臓 → ja (しんぞう, shinzō)
Javayî: jantung → jv
K'içe': anima’
Kabîlî: ul
Kalalîsûtî: uummat
Kalmîkî: зүркн (zürkn)
Kannadayî: ಹೃದಯ → kn (hṛdaya)
Kanuriyî: karǝgǝ
Kaşûbî: serce nt
Katalanî: cor → ca
Keçwayî: sunqu → qu, songo, şongo
Ketî: хуу (hū)
Khvarşiyî: локӏва (lok’va)
Kirgizî: жүрөк → ky (cürök)
Kitubayî: ntima
Kîkongoyî: mwoyo, ntima
Kîngalî: හදවත (hadawata)
Kînyarwandayî: umutima
Samî:
Samiya kildînî: кӯттҍк (kūttʹk)
Komî-permyakî: сьӧлӧм (sʹölöm)
Komî-zîriyî: сьӧлӧм (sʹölöm)
Koreyî: 심장 → ko (simjang), 心臟 → ko
Kornî: kolon m
Korsîkayî: core → co n
Kumikî: юрек (yurek)
Kunayî: kuage
Ladakhiyî: སྙིང (snying)
Ladînoyî: korasón n
Lakî: къюкӏ (q̄juḳ)
Lakotayî: chaŋté
Latgalî: sirds m
Latînî: cor → la nt
Latviyayî: sirds → lv m
Lawsî: ໃຈ (chai), ກະມະລະ (ka ma la), ຈິດຕະຣາດ (chit ta rāt), ດວງໃຈ (dūang chai), ຣຶໄທ (rư thai), ຫົວໃຈ (hūa chai)
Lazî: გური (guri)
Lezgînî: рикӏ (riḳ)
Lingalayî: motéma
Lîgûrî: cheu n
Lîmbûrgî: hert → li nt
Lîtwanî: širdis → lt m
Lîvonî: sidām
Lombardî: cör, cœur n
Luksembûrgî: Häerz → lb nt
Luwiyanî: 𒍝𒀀𒅈𒍝 (zārza)
Mòçenoyî: hèrz nt
Makedonî: срце nt (srce)
Makhuwayî: murima
Malagasî: fo → mg
Malayalamî: ഹൃദയം → ml (hr̥dayaṃ)
Malezî: jantung → ms
Maltayî: qalb → mt n
Mançûyî: ᠨᡳᠶᠠᠮᠠᠨ, ᠮᡠᠵᡳᠯᡝᠨ
Manksî: cree m
Maorî: manawa
Mapuçî: piwke
Maranaoyî: poso'
Maratî: ह्रुदय (hruday)
Marî:
Mariya rojhilatî: шӱм (šüm)
Mariya rojavayî: йӓнг (jäng)
Marîkopayî: iiwa
Mayayiya yukatekî: puksiʼikʼal
Mazenderanî: دل
Mbya guaraniyî: py'a
Mecarî: szív → hu
Megrelî: გური (guri)
Melanauyiya navendî: jatuong
Misrî: (jb n), (ḥꜣtj n)
Mizoyî: lung, thinlung
Mîrandî: coraçon n
Mokşayî: седи (sedi)
Mongolî:
Kirîlî: зүрх → mn (zürx)
Mongolî: ᠵᠢᠷᠦᠬᠡ (ǰirüke)
Mozarabîkî: قرجون n (qurəjūn)
Muak sa-aakî: roc³ caj³
Nahuatl:
Nahwatliya navendî: yolotl
Nahwatliya huastecaya navendî: yolotl
Klasîk: yollotl, yollohtli
Nanayî: миаван (miawan)
Napolîtanî: core n
Navajoyî: ajéídíshjool
Nawrûyî: idiruko → na
Nedersaksî: Hiärte, Hiätt ; Hart nt
Nenetsiya tundra: сей (sej)
Nepalî: मुटु (muṭu), हृदय (hr̥daya)
Newarî: नुगः (nuga:)
Nogayî: юрек (yurek)
Normandî: tchoeu n, tchoeur n
Norsiya kevn: hjarta nt
Norwecî:
Norwecî: hjerte → no nt
Norweciya nînorskî: hjarte → nn nt, hjarta → nn nt
Ohloniya bakur: mí̄nji
Ojibweyî: inde'
Okînawanî: くくる (kukuru)
Oksîtaniya kevn: cor
Oksîtanî: còr → oc n
Oriyayî: ହୃତ୍ପିଣ୍ଡ (hrutpiṇḍô)
Orokî: ме̄ва (mēva)
Oromoyî: honnee, laphee
Osetî: зӕрдӕ (zærdæ)
Osmanî: یورك (yürek), قلب (kalb), گوڭل (göñül)
Oygurî: يۈرەك → ug (yürek), قەلب → ug (qelb)
Ozbekî: yurak → uz
Palawî: reng
Pangasînanî: puso
Papyamentoyî: kurason
Peştûyî: زړه → ps (zrë), قلب n (qalb)
Piedmontîsî: cheur n
Pite samî: vájbmo
Pîpîlî: -yulu
Pîttcantcatcarayî: kuṯuṯu
Plodîşî: Hoat nt
Polabî: zai̯våtăk n
Polonî: serce → pl nt
Portugalî: coração → pt n
Prusiya kevn: seyr, sīr nt, sīran nt
Puncabî: ਦਿਲ n (dil), ਜਿਗਰਾ n (jigrā), ਹਿਰਦਾ n (hirdā)
Qazaxî: жүрек → kk (jürek)
Qiptî: ϩⲏⲧ (hēt)
Marwarî: हिवडौ (hivaḍau)
Rapanuyî: mahatu
Romagnolî: cör n
Romancî: cor
Romanî: ilo n
Romanyayî: inimă → ro m, cord → ro nt
Rusî: се́рдце nt (sérdce)
Rusînî: сердце nt (serdce)
Samiya bakurî: váibmu
Samiya skoltî: čââʹđ
Samoayî: fatun
Samogîtî: šėrdės m
Sanskrîtî: हृदय → sa nt (hṛdaya), हृद् → sa nt (hṛd)
Santalî: ᱵᱳᱨᱳ (boro)
Sardînî: còro n
Sebopî: pucu
Sebwanoyî: kasingkasing
Sicîlî: cori → scn n
Sidamoyî: wodana
Silesî: serce nt
Sindhî: دِلِ → sd (dili)
Sirboxirwatî:
Kirîlî: ср̏це nt
Latînî: sȑce → sh nt
Skotî: hert
Slaviya kevn:
Kirîlî: срьдьцє nt (srĭdĭce)
Glagolîtîk: ⱄⱃⱐⰴⱐⱌⰵ nt (srĭdĭce)
Slaviya rojavayî ya kevn: сьрдьце nt (sĭrdĭce)
Slovakî: srdce → sk nt
Slovenî: srce → sl nt
Somalî: wadne n, qalbi n
Sorbî:
Sorbiya jêrîn: wutšoba m
Sorbiya jorîn: wutroba m
Sotoyiya başûr: pelo
Spanî: corazón → es n
Sundanî: jantung → su
Svanî: გვი (gvi), გუ̂ი (gûi), გუ (gu)
Swahîlî: moyo → sw y, mioyo → sw p
Swêdî: hjärta → sv nt
Şerpayî: སྙིང (snying)
Şonayî: moyo
Şorî: чӱрек (çürek)
Tabasaranî: юкӏв (juḳ°)
Tacikî: дил → tg (dil), қалб → tg (qalb)
Tagalogî: puso → tl
Tamîlî: இதயம் → ta (itayam)
Taosî: píana
Tausugî: jantung
Tayî: หัวใจ → th, ดวงใจ → th, หฤทัย → th, ฤทัย → th
Telûgûyî: గుండె → te (guṇḍe)
Temazîxtiya atlasa navendî: ⵓⵍ n (ul)
Teteriya krîmî: yürek
Teterî: йөрәк → tt (yöräq)
Tetûmî: fuan
Tigreyî: ልብ (ləb)
Tigrînî: ልቢ (ləbi)
Tirkî: yürek → tr, kalp → tr, dil → tr, gönül → tr
Tirkmenî: kalp, ýürek
Tîbetî: སྙིང (snying), མགུལ་སྙིང (mgul snying)
Toxarî A: āriñc
Toxarî B: käryāñ p, arañce
Tswanayî: pelo
Tumbukayî: mtima
Tuvanî: чүрек (çürek)
Udmurtî: сюлэм (sjulem)
Ugarîtî: 𐎍𐎁 (lb)
Umbunduyî: utima
Urdûyî: دل → ur n (dil), ہردی (hŕday), قلب → ur n (qalb)
Ûbîkî: гьы (gʲə)
Ûkraynî: се́рце nt (sérce)
Venîsî: còre n
Vepsî: [Peyv?]tneg
Viyetnamî: tim → vi (心 → vi)
Volapûkî: lad → vo
Voroyî: süä
Votî: süä
Walonî: cour → wa n
Weylsî: calon → cy m
Weylsiya navîn: callon m
Wolofî: xol → wo
Ximêrî: បេះដូង (behdoung)
Xosayî: intliziyo sinif c9/c10
Yakutî: сүрэх (sürex)
Yidîşî: הערץ nt (herts), האַרץ nt (harts)
Yorubayî: ọkàn
Yurokî: chekws
Yûnanî: καρδιά → el m (kardiá)
Kevn: καρδία m (kardía), κῆρ nt (kêr)
Zêlandî: 'arte nt
Zhuangî: sim
Zuluyî: inhliziyo → zu sinif c9/c10
ǃXóõ: ǀqʻàn

Tirkî

Bilêvkirin

Deng ⓘ

Navdêr

dil

ziman
- Nimûneyekê lê zêde bike [ biguhêre ]