gaan - WikiWoordenboek (original) (raw)

Nederlands

Uitspraak

• Geluid: gaan (hulp, bestand)
• IPA: / ɣan / (1 lettergreep)
  • (Noord-Nederland): /χaːn/
  • (Vlaanderen, Brabant, Limburg): /ɣaːn/

Woordafbreking

• gaan

Woordherkomst en -opbouw

• erfwoord in de betekenis van ‘zich voortbewegen’ aangetroffen vanaf 901 [1]

• afkomstig van: Middelnederlands: gaen, gaan, ghan, ganghen Oudnederlands: gān Germaans: *gānan Indo-Europees: *ǵʰēh₁-	Verwant in Germaans: West: Engels: go (Angelsaksisch: gān), Duits: gehen, (Oudhoogduits: gān, gēn), Fries: gean (Oudfries: gān, gunga) Noord: Zweeds/Deens/Noors: gå (Oudnoords: *gá) Oost: Gotisch: gaggan	Verwant in andere Indo-Europese talen: Grieks: κίω, κιγχανω, κιχανω

Werkwoord

gaan

1. ergatief zich in een bepaalde richting bewegen, meestal van de spreker af
   • Hij ging naar Amerika.
     ▸ Ze waren naar buiten gegaan om te plassen maar werden daar plotseling omringd door een blauwe lichtbol.[2]
2. mogelijk zijn
   • Dat gaat niet.
3. hulpwerkwoord vormt een onmiddellijke toekomende tijd
   • En nu ga ik slapen.
     ▸ Wat had ik nu spijt van het plan om de zonsondergang en zonsopkomst vanaf de top te willen gaan bekijken.[2]
     ▸ Zo stil mogelijk ging ik rechtop in mijn slaapzak zitten en probeerde mijn overvolle blaas geruisloos te legen.[2]
4. hulpwerkwoord (Belgisch-Nederlands) vormt een toekomende tijd, grotendeels synoniem met zullen
   • Jullie gaan nog staan kijken!
     ▸ Het kan best zijn dat we het nooit echt gaan weten.[3]
     ▸ Als het aan Vereecke ligt, komt er nog een veertigste, of zelfs vijftigste editie van de Night of the Proms. ‘Het kan, maar we beseffen dat dat niet vanzelf gaat gaan.’[4]
     ▸ Jamaar, is 't gij die vertelt of is 't ik? Ge gaat gaan horen.[5]
     ▸ Als je met 0-2 gaat gaan winnen bij een rechtstreekse concurrent dan kan je niet anders dan tevreden zijn.[6]

Opmerkingen

• [3], [4] In Algemeen Nederlands wordt 'gaan' alleen gebruikt voor een toekomende tijd als een beweging aangekondigd wordt ('Ik ga slapen') of iets wat vooraf beslist werd ('Ze gaan volgende maand trouwen'). Ook voor uitspraken over het weer wordt in het Algemeen Nederlands 'gaan' gebruikt ('Het gaat vriezen vannacht'). In Belgisch-Nederlands, en vooral in dialecten, is het gebruik van 'gaan' veel ruimer. Ook bij werkwoorden die niet echt een handeling uitdrukken, wordt soms 'gaan' gebruikt. Dit kan zelfs "gaan gaan" als combinatie van de betekenissen 3 en 4 opleveren.

Hyponiemen

Afgeleide begrippen

• Indiëganger, dames gaan voor, gaanpad, gaanstok, roerganger, vakantieganger

Typische woordcombinaties

• [1] naar de gaan
  (informeel) nog maar weinig jonger dan jaar zijn, tegen de lopen

1. ▸ Ik ga nu naar de 50 en heb nog nooit een smoking gedragen.[7]

Uitdrukkingen en gezegden

• [1] gaan met die banaan
• [1] gaan voor
• [1] dames gaan voor
• [1] te boven gaan
• Aan de haal gaan

ergens mee vandoor gaan

• Aan hetzelfde euvel mank gaan

dezelfde fouten maken als iemand anders

• Alleen de zon gaat voor niets op.

voor welvaart moet gewerkt worden, niks is gratis

• Als de berg niet tot Mohammed komt, zal Mohammed tot de berg gaan.

genoegen nemen met wat er beschikbaar/mogelijk is

• Als het schip lek is, gaan de ratten van boord.

als het verkeerd loopt, laten valse vrienden je in de steek

• Bij de duivel te biecht gaan

iets aan iemand vertellen die niet te vertrouwen is

• Boven de pet gaan

Er niets van begrijpen

• Buiten zijn boekje gaan

dingen doen die die eigenlijk aan z'n baas moet overlaten of die die niet mag

• Daarvan gaan er dertien in een dozijn.

iets heel gewoons

• De bietenbrug op gaan
• De boer op gaan

de (niet-fysieke) markt opgaan om iets te verkopen

• De breeveertien op gaan
• De kogel door de kerk laten gaan

De beslissing nemen

• De koninklijke weg gaan
• De kost gaat voor de baat uit.

eerst moeten er kosten worden gemaakt alvorens men er iets aan verdienen kan

• De kruik gaat zo lang te water tot hij barst
• De kruik gaat zolang te water, tot zij breekt.

men kan gevaarlijke dingen blijven doen totdat het misgaat.

• De pijp uit gaan
• De weg van alle vlees gaan

dood gaan

• Die vlieger gaat niet op.

die gedachte gaat niet lukken

• Door dik en dun gaan

alles overhebben voor iemand

• Door merg en been gaan

hartverscheurend zijn

• Door roeien en ruiten gaan
• Er gaan veel makke schapen in een hok.

wanneer iedereen rustig blijft, passen veel mensen in dezelfde ruimte

• Er gaat een dominee voorbij.

in een gezelschap zwijgt iedereen plotseling

• Er Spaans aan toe gaan

erg wild en rumoerig aan toe gaan

• Er is een tijd van komen en een tijd van gaan
• Ergens met lood in de schoenen naar toe gaan

ergens verschrikkelijk tegen opzien

• Ergens prat op gaan

erg trots over iets zijn en erover opscheppen

• Hard tegen hard gaan

niemand die wil toevoegen en er beide voor gaan om te winnen

• Het gaat er Hoeks en Kabeljauws aan toe
• Het gaat me niet in de koude kleren zitten
• Het bloed kruipt waar het niet gaan kan.

verborgen wensen en verlangens komen vroeg of laat bewust of onbewust bovendrijven, je kan ze niet onderdrukken ofwel: familieleden nemen het uiteindelijk steeds weer voor elkaar op

• Het hoekje om gaan

dood gaan

• Het leven gaat niet altijd over rozen.

het is niet altijd zo mooi, iedereen heeft wel eens tegenvallers

• IJskoud zijn gang gaan

zich nergens van aantrekken

• Iets over z'n kant laten gaan

ergens niets van aantrekken

• In conclaaf gaan
• Met de kippen op stok gaan

vroeg naar bed gaan

• Met opgestoken/opgestreken zeil naar iemand toe gaan

boos naar iemand toe gaan of boos bij iemand binnen komen

• Met pak en zak (gaan)

met veel bagage gaan

• Naar Canossa gaan

zich aan een ander onderwerpen

• Naar de barrebiesjes gaan

totaal verloren gaan zonder dat er iets van overbleef (bv schip)

• Naar de filistijnen gaan

kapot gaan

• Naar de gallemiezen gaan
• Naar de haaien gaan

ten onder gaan, zinken ofwel: zeer grote problemen krijgen en wellicht ophouden te bestaan

• Naar de kelder gaan

Verongelukken (en met een schip: zinken)

• Naar de knoppen gaan
• Niet over één nacht ijs gaan

voorzichtig te werk gaan

• Niet over rozen gaan

er zijn nogal wat moeilijkheden.

• Om een luchtje gaan

dood gaan

• Op pad gaan

Een reis maken

• Als je alleen op pad gaat zijn er ook risico’s en verleidingen. Zo zou ik van een berg af kunnen vallen, opgegeten kunnen worden door een beer of een wel heel erg leuke vrouw tegen kunnen komen. [8]

• Om zeep gaan

dood gaan

• Onder zeil gaan

gaan rusten of slapen ofwel: vertrekken of weggaan

• Op de fles gaan

failliet gaan

• Op/met de apostelpaarden gaan

lopend

• Over de schreef gaan

een ernstige fout maken

• Over de tong gaan

over iemand worden vervelende dingen steeds gezegd

• Over lijken gaan

alles voor iets over hebben ofwel: alle goede en foute mogelijkheden gebruiken om het doel maar te halen

• Overstag gaan

na aandringen/lang er mee wachten toegeven

• Piano aan gaan

Heel rustig en langzaam gaan

• Recht door zee gaan

altijd eerlijk zijn

• Te boven gaan
• Te kust en te keur gaan

zeer ruime keus hebben

• Tegen de klippen op gaan

aan een stuk doorgaan (met liegen)

• Ter ziele gaan

gestorven zijn of sterven ofwel: ook figuurlijk: iets dat niet meer bestaat of actief is

• Tot het gaatje gaan

volhouden

• Van de bok op de ezel gaan

snel van onderwerp wisselen zonder rode draad

• Van een leien dakje gaan

het gaat eenvoudig/goed zonder problemen

• Van zijn stokje gaan

flauwvallen

• Verstek laten gaan
• Voor anker gaan

ergens gaan wonen en langer verblijven

• Voor het lapje gaan

zeer voorspoedig gaan zonder problemen

• Voor iemand door het vuur gaan

elkaar altijd helpen

• Voor niets gaat de zon op.

alles kost geld en moeite, behalve datgene wat van de zon komt

• Wie boter op zijn hoofd heeft moet niet in de zon gaan lopen.

als je zelf iets gedaan hebt wat verkeerd is, moet je een ander niet van beschuldigen als die hetzelfde gedaan heeft

• aan de slag gaan

gaan werken

• aan land gaan / aan wal komen

van boord gaan, uit de boot stappen

• ervandoor gaan

weggaan

• hand in hand gaan

samengaan, altijd samen voorkomen

• overkop gaan

bankroet gaan

• uit zijn dak gaan

uitbundig alle remmen losgooien

Vertalingen

1. zich in een bepaalde richting bewegen

aan de slag gaan

aan land gaan / aan wal komen

uit zijn dak gaan

Zijn haren gingen (recht) overeind staan.

Gangbaarheid

• Het woord gaan staat in de Woordenlijst Nederlandse Taal van de Nederlandse Taalunie.
• In onderzoek uit 2013 van het Centrum voor Leesonderzoek werd "gaan" herkend door:

• frequentie in teksten in het Nederlands uit België, op een 7-puntsschaal: [10]

7

• frequentie in teksten uit België, vergeleken met die in Nederland, op een 7-puntsschaal: [10]

1

Verwijzingen

1. ↑ "gaan" in: Sijs, Nicoline van der, Chronologisch woordenboek. De ouderdom en herkomst van onze woorden en betekenissen, 2e druk, Amsterdam / Antwerpen: Veen, 2002; op website dbnl.org; ISBN 90 204 2045 3
2. 1 2 3
   Tim Voors
   “Alleen, De Pacific Crest Trail te voet van Mexico naar Canada”, eBook: Mat-Zet bv, Soest (2018), Fontaine Uitgevers
3. ↑ Het Laatste Nieuws in: Typisch Vlaams. 4000 woorden en uitdrukkingen (2015), Davidsfonds, Leuven, ISBN 9789059086517, p. 178 kol. 2
4. ↑ De morgen in: Typisch Vlaams. 4000 woorden en uitdrukkingen (2015), Davidsfonds, Leuven, ISBN 9789059086517, p. 178 kol. 2
5. ↑ Het verdriet van België in: Typisch Vlaams. 4000 woorden en uitdrukkingen (2015), Davidsfonds, Leuven, ISBN 9789059086517, p. 178 kol. 2
6. ↑ Het Laatste Nieuws in: Typisch Vlaams. 4000 woorden en uitdrukkingen (2015), Davidsfonds, Leuven, ISBN 9789059086517, p. 179 kol. 1
7. ↑ Fabula rasa in: Typisch Vlaams. 4000 woorden en uitdrukkingen (2015), Davidsfonds, Leuven, ISBN 9789059086517, p. 179 kol. 1
8. ↑ Tim Voors: Alleen, De Pacific Crest Trail te voet van Mexico naar Canada, 2018
9. ↑ Door archive.org gearchiveerde versie van 21 oktober 2019 “Word Prevalence Values” op ugent.be
10. 1 2 “Typisch Vlaams. 4000 woorden en uitdrukkingen” (2015), Davidsfonds, Leuven, ISBN 9789059086517, gaan

Afrikaans

Uitspraak

Werkwoord

gaan

1. gaan
   «Ek gaan môre rugby speel.»
   Ik ga morgen rugby spelen.