sal - Wîkîferheng (original) (raw)

Binêre herwiha: şal û sał

• IPA(kilîd): /sˤɑːl/, /sˤɑːɫ/, صاڵ, صال
• Deng (Bidlîs)ⓘ
• Kîtekirin: sal

sal m

1. 12 meh, 365 roj, 52 hefte
   bihar û havîn û payiz û zivistan bi hev re
   • Hate gêrran hêj ne behsa Ademê
     Nê hezaran salê çûne axîrî
     Ew nebûbû Adem, hêj av û herî — (Mela Hisênê Bateyî: Mewlûd)

• kurdî-erebî: سال (dengasî: صال، صاڵ)

• kurdî-krîlî: сал

• serê salê, binê salê, Xwedê kurekî bide kevaniya malê

• sal bi sal, xwezî li par

• sal wekî bawîşka tên û diçin

• sala du bihar û zilamê bi guhar û pîra bi yar

• salekê şivan e, deh salan heywan e

• salê carek mêranî, mehê carek mêvanî, rojê carek domanî

• dehsal

• demsal

• hezarsal

• salane

• salî

• salroj

• salveger

• sedsal

• bihar, havîn, payiz, zivistan

• hefte

• meh, heyv

• roj

• al

• bal

• çal

• dal

• fal

• hal

• kal

• lal

• mal

• nal

• pal

• tal

• zal

• saf

• sam

• sar

• saz

Ji proto-hindûewropî *ḱelh₁- (“germ bûn”).

Hevreha soranî ساڵ (sał), kurdiya başûrî sał, hewramî sał, belûçî سال (sal), farisî سال (sal), tacikî сол (sol), talîşî سال (sal) û sor, pehlewî 𐭱𐭭𐭲‎ (/sāl/), pertî 𐫘𐫀𐫡‎ (/sar/), zazakî serre, osetî сӕрд/сӕрдӕ (særd/særdæ: havîn), (avestayî 𐬯𐬀𐬭𐬆𐬜𐬀‎ (sarəδa), hexamenişî 𐎰𐎼𐎭 (θ-r-d), sanskrîtî शरद् (şered: 1. payiz 2. sal).

Koka hindûewropî herwiha serekaniya bo nimûne latînî calēre (“germ bûn”) ye.

Urdûyî سال (sal) û hindî साल (sāl, “sal”) ji zimanên îranî hatine wergirtin; peyva sanskrîtî शरद् (şered) di wan de maneya "payiz"ê dide. Bo hin nimûneyên din jî ku "-rd-" ya îraniya kevn di kurmancî de dibe "l", binêre "gul, al, gel, çil (40), kalan"...

Di makezimanê proto-hindûewropî de peyva bi wateya "sal" *yóh₁r̥ ku bo nimûne year ya îngilîzî, Jahr ya almanî û år ya swêdî jê hatine. Di nav zimanên îranî de ew di avestayî de wek 𐬫𐬁𐬭𐬆‎ (yārə: sal) û di hexamenişî de wek 𐎯𐏁𐎹𐎠𐎼𐎶 (duşi-yāram: hişkesal, sala kêmbaran) hatiye qeydkirin. Ew wek peyveke serbixwe di zimanên niha yên îranî de nemaye lê di kurdî de di peyva pêrar (du sal berî niha) û di hevwateya wê ya farisî پیرار (pîrar) de maye ku herdu ji forma îraniya kevn ya *pere-yar hatine ku li dawiyê wê "-yar" bi maneya "sal" e.

Peyva sal û peyva zazakî serre hinekî dişibin hevwateya xwe ya erebî sene (şene, şente bi zimanên din yên samî) û herwiha hevwateyên xwe yên bi zimanên tirkîkî jî, bo nimûne qazaxî û kirgîzî жыл (cıl - bi tirkî yıl) lê nêzîkiya wan ya dengî tenê tesedifî ye. Lê tirkî herwiha peyva sene bi kar tîne ku ji erebî hatiye wergirtin.

Çavkanî:

• Tsabolov, R. L., Ferhenga etîmolojî ya zimanê kurdî ["Цаболов, Р. Л.: Эмцмолоƨцческцц̆ словарь курδскоƨо языка"], Moskova, 2001-2010, r. 247

• Chyet, Michael L. (2003): Kurdish-English Dictionary, Ferhenga Kurmancî-Inglîzî, Yale University Press, r. 527, 450.

• Mayrhofer, Manfred (1992–2001): Etymologisches Wörterbuch des Altindoarischen [Ferhenga etîmolojî ya hindûaryayiya kevn] (bi almanî), Heidelberg: Carl Winter Universitätsverlag.

• Soranî: ساڵ (sał)

• Xwarîn: sał

• Zazakî: serre → diq

• Abxazî: ашқәс (āškws)

• Adîgeyî: гъэ (ğɛ), илъэс (jilˢɛs)

• Afrîkansî: jaar → af

• Akadî: 𒈬 m (šattu)

• Akanî: afe

• Aklanon: dag-on

• Albanî: vit → sq n

• Almanî: Jahr → de nt
  Elmanîşî: Jahr nt, Johr nt
  Bayerî: Jåhr nt
  Frankoniya navendî: Jåhr nt, Johr nt
  Almaniya Pennsylvania: Johr nt
  Sathmar swabî: Johr
  Swabî: Jåhr nt, Johr

• Amharî: አመት m (ʾämät)

• Amuzgoyî: chu

• Aragonî: año → an, anyo

• Aramî:
  Aramiya nû ya asûrî: ܫܹܢ݇ܬܵܐ m (šeta)
  Siryaniya klasîk: ܫܢܬܐ m (ša[n]tā)
  Aramiya cihû: שַׁתָּא m (šattā)

• Aromanî: an → roa-rup

• Asamî: বছৰ (bosor), চন (son)

• Astûrî: añu → ast

• Avarî: сон (son), лъагӏел (lˢaʻel)

• Aymarayî: mara → ay

• Azerî: il → az

• Baskî: urte → eu

• Başkîrî: йыл (yïl)

• Belarusî: год → be n (hod), лет (ljet), рок n (rok)

• Belûçî: سال (sál)

• Bengalî: সাল → bn (śal), বছর → bn (bôchôr), সন → bn (śôn)

• Boleyî: soni

• Bretonî: bloaz → br n, bloavezh → br n

• Bruneyî: tahun

• Buduxî: сан (san)

• Bugî: bare

• Bulgarî: годи́на m (godína)

• Burmayî: နှစ် → my (hnac)

• Buryatî: жэл (žel), он (on)

• Çamicuroyî: wata

• Çamiya rojhilatî: ꨔꨭꩆ, thun

• Çeçenî: шо (šo)

• Çekî: rok → cs n

• Çerokî: ᏑᏕᏘᏴᏓ (sudetiyvda)

• Çîçewayî: chaka

• Çîkasawî: afammi

• Çînî:
  Kantonî: 年 (nin4)
  Dunganî: нян (ni͡an)
  Ganî: 年 (nyien4)
  Hakkayî: 年 (ngièn, ngiàn), 年 (ngian2)
  Jinî: 年 (nie1)
  Mandarînî: 年 → zh (nián), 年頭 / 年头 → zh (niántóu)
  Min beî: 年 (nîng)
  Min dongî: 年 (nièng)
  Minnanî: 年 → zh-min-nan (nî, liân)
  Wuyî: 年
  Xiangî: 年 (nyienn2)

• Çukçî: гивин (givin)

• Çuvaşî: ҫул (śul)

• Dalmatî: jan n, yan n, jain n, yain n

• Danmarkî: år → da nt

• Dargwayî: дус (dus)

• Dusuniya navendî: toun

• Emilî: an n, ân n

• Endonezyayî: tahun → id

• Erebî: عَام (ʕām) (plural: أَعْوَام p (ʔaʕwām)), سَنَة → ar m (sana) (plural: سَنَوَات p (sanawāt))
  Erebiya misrî: سنة m (sana)
  Erebiya hîcazî: سنة m (sana), عام n (ʕām)

• Ermenî: տարի → hy (tari), թվական → hy (tʻvakan)

• Erzayî: ие (ije)

• Esperantoyî: jaro → eo

• Estonî: aasta → et

• Etiyopiya klasîk: ዓም (ʿam)

• Etrûskî: 𐌀𐌅𐌉𐌋 (avil)

• Evenî: анҥан (anŋan)

• Evenkî: анңани

• Eweyî: eƒe

• Extremaduranî: añu

• Farisî: سال → fa (sâl)

• Ferî: ár → fo nt

• Fîjî: yabaki → fj

• Fînî: vuosi → fi

• Fransî: année → fr m, an → fr n

• Friyolî: an n

• Frîsiya bakur:
  Frîsiya bakur: juar nt
  Frîsiya bakur: Djooar nt
  Mooring: iir nt

• Frîsî: jier → fy nt

• Gaelîka skotî: bliadhna

• Galîsî: ano → gl

• Galoyî: anné

• Gotî: 𐌾𐌴𐍂 nt (jēr), 𐌰𐍄𐌰𐌸𐌽𐌹 nt (ataþni)

• Gujaratî: વર્ષ (varṣ)

• Gurcî: წელი → ka (c̣eli), წელიწადი (c̣elic̣adi)

• Haîtî: lane

• Harsusiyî: senet

• Hawayî: makahiki

• Hawsayî: shekara → ha

• Higaononî: tuig

• Hindî: साल → hi n (sāl), वर्ष → hi n (varṣ), सन → hi n (san), संवत्सर → hi n (sãvatsar), वत्सर → hi n (vatsar), काल → hi n (kāl)

• Hîlîgaynonî: tuig

• Hmongî: xyoo

• Holendî: jaar → nl nt

• Hunsrikî: Joher nt

• Îbranî: שָׁנָה → he m (shaná)

• Îdoyî: yaro → io

• Îngilîziya kevn: ġēar nt

• Îngilîzî: year → en

• Îngriyî: voos

• Îngûşî: шу (šu)

• Înterlîngua: anno → ia

• Înuîtî: ᐊᕐᕌᒍ (arraaco)

• Îranunî: ragun

• Îrlendî: bliain → ga m
  Îrlendiya kevn: blíadain m

• Îsnagî: daxun

• Îsthmus zapotekî: iza

• Îstro-romanyayî: ån

• Îtalî: anno → it n

• Îu mienî: hnyangx

• Îzlendî: ár → is nt

• Japonî: 年 → ja (ねん, nen; とし, toshi)

• Javayiya kevn: tahun

• Javayî: ꦠꦲꦸꦤ꧀ → jv (tahun)

• Kalmîkî: җил (jil), он (on)

• Kannadayî: ಏಡು → kn (ēḍu)

• Karaxanîdî: يِلْ (yïl)

• Karelî: vuozi

• Kaşûbî: rok → csb n

• Katalanî: any → ca n

• Kayingangî: prỹg

• Keçwayî: wata → qu

• Keşmîrî: ؤری (vạrī)

• Ketî: сыы

• Khasiyî: snem

• Kirgizî: жыл → ky (cıl)

• Kîkûyûyî: mwaka sinif c3

• Kîngalî: අවුරුද්‍ද (awurudda)

• Komî-permyakî: во (vo)

• Koreyî: 년(年) (nyeon), 연(年) (yeon), 해 → ko (hae)

• Kornî: bledhen m

• Korsîkayî: annu → co n

• Kreyoliya antîlleyî: lanné

• Kunayî: birga

• Ladînî: ann n

• Ladînoyî: anyada m

• Lakî: шин (šin)

• Lakotayî: ómakȟa

• Lamboyayî: dau

• Latgalî: gods n

• Latînî: annus → la n

• Latviyayî: gads → lv n

• Lawsî: ປີ → lo (pī)

• Lezgînî: йис (jis)

• Lîmbûrgî: jaor → li

• Lîtwanî: metai → lt p

• Lîvonî: āigast

• Lombardî: ann n

• Lueyî: ᦔᦲ (ṗii), ᨸᩦ

• Luksembûrgî: Joer → lb nt

• Mòçenoyî: jor nt

• Maguindanaoyî: ragun

• Makasarî: taung

• Makedonî: година m (godina)

• Malayalamî: വർഷം → ml (varṣaṃ), കൊല്ലം → ml (kollaṃ), ആണ്ട് → ml (āṇṭŭ), വത്സരം → ml (vatsaraṃ)

• Malezî: tahun → ms, sanah, warsa

• Maltayî: sena → mt m

• Mançûyî: ᠠᠨᡳᠶᠠ

• Manksî: blein m

• Mansakayî: toig

• Maorî: tau → mi

• Maranaoyî: ragon, tahon

• Maratî: वर्ष → mr (varṣa)

• Mecarî: év → hu

• Megleno-romanyayî: an

• Misrî: (rnpt)

• Mînangkabawî: tahun

• Mokşayî: киза (kiza)

• Mongolî: жил → mn (žil)

• Monî: သၞာံ (snāṃ)

• Mwanî: mwaka

• Nahwatlî: xihuitl → nah

• Nambasiya mezin: pai

• Nanayî: айнгани (ajŋani)

• Napolîtanî: anno n

• Navajoyî: nááhai, yihah

• Nedersaksî: Jåhr, Johr → nds

• Nenetsiya tundra: по (po)

• Nganasanî: хӱо

• Nîvxî: ань (aņ)

• Normandî: aun, an n, annaée m, année m, onnaïe m

• Norwecî:
  Norwecî: år → no nt
  Norweciya nînorskî: år nt

• Ojibweyî: biboon (literally, "winter"), gikinoonowin

• Oksîtanî: annada → oc, an → oc n

• Oriyayî: ବର୍ଷ → or (bôrṣô)

• Oromoyî: waggaa

• Osetî: аз (az)

• Osmanî: ییل (yıl)

• Oygurî: يىل → ug (yil)
  Kirîlî: жил (zhil)

• Ozbekî: yil → uz

• Pa'o karen: နေင်ႏ

• Palawî: rak

• Papyamentoyî: aña

• Peştûyî: کال → ps n (kāl)

• Piedmontîsî: an n

• Pijînî: iia

• Pîpîlî: shiwit

• Plodîşî: Joa nt

• Polonî: rok → pl m nezindî

• Portugalî: ano → pt n

• Pumpokolî: c'iku

• Punjabi:
  Gurmuxî: ਸਾਲ → pa (sāl), ਵਰ੍ਹਾ (varhā)
  Şahmuxî: سال (sāl), ورھا (varhā)

• Qazaxî: жыл (jyl)

• Rohingyayî: bosór

• Romagnolî: ân n

• Romancî: onn

• Romanî: berś n

• Romanyayî: an → ro n

• Rusî: год → ru n (god), лет → ru (let), ле́то → ru nt (léto), годи́на → ru m (godína)

• Rusînî: рук n (ruk)

• Russenorskî: aart

• Rutulî: сен (sen)

• S'gaw karenî: နံၣ် (neè)

• Samî:
  Samiya lule: jahke
  Samiya başûr: jaepie

• Saksoniya kevn: gēr, jār

• Samiya bakurî: jahki

• Samiya skoltî: eeˊǩǩ

• Samogîtî: metā

• Sanskrîtî: वर्ष → sa n yan nt (varṣa)

• Sardînî: annu n

• Sebwanoyî: tuig

• Sicîlî: annu → scn n

• Sindhî: سال → sd (sālu)

• Sirananî: yari

• Sirboxirwatî:
  Kirîlî: го̏дина m, ле̏то nt
  Latînî: gȍdina → sh m, lȅto → sh nt

• Sîlhetî: ꠛꠍꠞ (bosór)

• Skotî: year

• Slaviya kevn:
  Kirîlî: годъ n (godŭ), рокъ n (rokŭ), лѣто nt (lěto)

• Slaviya rojavayî ya kevn: рокъ n (rokŭ), годъ n (godŭ), лѣто nt (lěto)

• Slovakî: rok → sk n

• Slovenî: lẹ́to → sl nt

• Slovînsî: rʉ̀ɵ̯k n

• Somalî: sanad → so

• Sorbî:
  Sorbiya jêrîn: lěto nt
  Sorbiya jorîn: lěto → hsb nt

• Sotoyiya başûr: selemo → st

• Spanî: año → es n

• Sundanî: taun → su, warsih

• Swahîlî: mwaka → sw

• Swêdî: år → sv

• Şanî: ပီ (pǐi)

• Tàyî: pi

• Tabasaranî: йис (jis)

• Tacikî: сол → tg (sol)

• Talysh:
  Talişî: سال (sâl)

• Tagalogî: taon → tl

• Tamîlî: ஆண்டு → ta (āṇṭu), வருடம் → ta (varuṭam), வருஷம் → ta (varuṣam), வர்ஷம் → ta (varṣam), யாண்டு → ta (yāṇṭu)

• Tarantinoyî: anne n

• Tarifitî: aseggʷas n

• Tatî: сал

• Tausugî: tahun

• Tayî: ปี → th (bpii)

• Telûgûyî: సంవత్సరము → te (saṃvatsaramu)

• Temiarî: tahun

• Teteriya krîmî: yıl, sene

• Teterî: yıl

• Tetûmî: tinan

• Tigrînî: ዓመት (ʿamät)

• Tirkî: yıl → tr, sene → tr

• Tirkmenî: ýyl

• Tîbetî: ལོ (lo)

• Tokpisinî: yia → tpi

• Toxarî B: pikul

• Tumbukayî: chaka

• Tuvanî: чыл (çıl), хар (xar)

• Udî: усен (usen)

• Udmurtî: ар (ar)

• Ugarîtî: 𐎌𐎐𐎚 (šnt)

• Urdûyî: سال n (sāl), ورش (varṣ)

• Ûkraynî: рік → uk n (rik)

• Venîsî: ano → vec, an → vec

• Vepsî: voz'

• Viyetnamî: năm → vi

• Volapûkî: yel → vo

• Voroyî: aastak

• Votî: voosi

• Warayî: tuig

• Warlpirî: wanta

• Weylsî: blwyddyn → cy

• Wîlamowî: jür nt

• Ximêrî: ឆ្នាំ → km (chnŭm)

• Yagnobî: сол (sol)

• Yakutî: сыл (sıl)

• Yidîşî: יאָר → yi nt (yor)

• Yorubayî: ọdún

• Yûnanî: χρόνος → el n (chrónos)
  Kevn: ἔτος nt (étos), λυκάβας n (lukábas)

• Zêlandî: jaer nt

• Zhuangî: bi

• Zuluyî: unyaka → zu sinif c3/c4

• ǃXóõ: kúli

sal

1. darbeşan, kelek, cum der
   • Nimûneyekê lê zêde bike [ biguhêre ]
2. çardar
   • Nimûneyekê lê zêde bike [ biguhêre ]