çav - Wîkîferheng (original) (raw)

Binêre herwiha: cav

• IPA(kilîd): /ˈt͡ʃɑːv/
• Deng (Amed)ⓘ
• Deng (Bidlîs)ⓘ
• Kîtekirin: çav

Çavek

çav n, ç-ya nerm

1. (anatomî) Herdu endamên leşê mirovan û heywanan yên pêdîtinê,
   herdu organên leşî yên ku dinya pê tê dîtin.
   • Ger bedewî giyayek şên î narîn be, çav cotek guliyên geş e bi serî ve. Çav cotek şakaran e ko bi bilindahiya esmanan ve diçirise. Cotek cewherên birqok e, taca evîn û spehîtiyê dixemilîne. Du pencereyên ron in li gulistana giyanê. Çav du rûpel in ji pirtûkek pîroz, dagirtî bi peyvên qenc. Rastiyên jiyanê, sirrên dilî û razên derûnê bi tîpên nûranî tê de hatine nivîsîn. Gelo ma ji çav diyarkertir, ji çav watedartir, ji çav efsûnîtir çi berhemek giyanî, çi pirtûkek esmanî heye? Yek ji mucîzeyên çavan – wek berên bihadar – ew e ko ji hemî rengan peyda dibin. Hin çav mîna şevê reş in, hin şîn in nola feyrûz, hin jî dişibin çavên bazan, wek yaqûtan dibiriqin. — (Ebdullah Goran (1904–1962), wergerandin: Husein Muhammed, weşandin: Kovara Mehname*; Nefel.com 8/2011)
   • Bi muhbet û eşq û xiroş
     22. Cezbe hub e hub çavî ye
     23. Mewcek ji behra hikmetê — (Feqiyê Teyran, , ~1620)

• kurdî-erebî: چاڤ (edebiyata klasîk: چهڤ (çehv), چاڤ (çav))

• kurdî-krîlî: чав

• çaw

• çe'v

• çehv

• berbiçav

• berçav

• berçavk

• bêçav

• bêçavî

• bêçavîtî

• bêçavtî

• biçav

• çarçav

• (lêker) çav berdan

• (lêker) çav girtin

• (lêker) çav kirin

• çavbel

• çavbelek

• çavbeloq

• çavbeq

• (navdêr) çavberdan

• çavbirçî

• çavbirçîtî

• çavbirsî

• çavbirsîtî

• çavbîn

• çavçavî

• (navdêr) çavdan

• çavdêr

• çavdêrî

• çavdûçik

• çavgeş

• (navdêr) çavgirtin

• çavgirtin

• (rengdêr) çavgirtî

• çavik

• çavinî

• çavî

• çavînî

• çavîtî

• çavjeng

• çavkanî

• çavkirin

• (navdêr) çavkirin

• çavkirî

• çavkor

• çavmayîn

• çavnas

• çavnasî

• çavnebar

• çavperçiftî

• çavpêl

• çavreş

• çavrijîn

• çavsor

• çavsorî

• çavsorîtî

• çavsortî

• çavşikestandin

• çavşikestin

• çavşikestî

• çavşikestîtî

• çavşil

• çavşilokî

• çavşîn

• çavşînk

• çavşîr

• çavşîrtik

• çavteng

• çavtêr

• çavtuj

• çavzer

• çavzîq

• goçav

Ji proto-aryayî *čášma, ji proto-hindûaryayî *čáĉšma, ji proto-hindûewropî *kʷéḱ-s-mn̥. Têkildarî çem ya hewramî, çim ya zazakî, çaw ya soranî û çaw / çew ya kurdiya başûrî.

• proto-îranî:
  • avestayî: çeşmen- ("çav")
  • pehlewî: çeşme ("çav")
    * farisî: çeşm ("çav")
  • partî: ç'ş'm ("çav")
  • sogdî: ç'şm'y ("çav")
  • belûçî: çem ("çav")
  • partî: çeşm ("çav")
  • kurmancî: çehv > çav ("çav")
  • soranî: çaw ("çav")
  • hewramî: çem ("çav")
  • zazakî: çim ("çav")
• sanskrîtî: çakşuş- ("çav")

Çavkanî: Horn p.98 | Pokorny: 638 - 639

• Soranî: çaw

• Feylî: çaw, çew

• Lekî: çem

• Hewramî: çem

• Zazakî: çim (n)

• Aasayî: ila-t

• Abauyî: nene

• Abxazî: а-ла (ā-lā)

• Adîgeyî: нэ (nɛ)

• Afarî: inti

• Afrîkansî: oog → af

• Aguarunayî: hii

• Akadî: 𒅆 m (īnu)

• Akanî: ani, anyiwa

• Alawayî: gulur

• Albanî: sy → sq

• Alêwîtî: dax̂

• Alviri-Vidari:
  Elwîrî-wîderî: چیشم (čišm)

• Almaniya navendî ya rojhilat: Aach nt

• Almaniya Pennsylvania: Aag nt

• Almanî: Auge → de nt
  Elmanîşî: Aug nt

• Altayiya başûrî: кӧс (kös)

• Amamî-oşimayiya bakurî: 目 (むぃー, mï̄)

• Amamî-oşîmayiya başûrî: 目 (むぃー, mï̄)

• Amharî: ዐይን n (ʿäyn)

• Apaçî:
  Apaçiya rojava: bidáá

• Apalayî: onu

• Aragonî: güello → an n, uello n

• Aramî:
  Siryaniya klasîk: ܥܝܢܐ m (ʿaynā)
  Aramiya babîlonî ya cihûyî: עֵינָא m (ʿênā)

• Arawak: akusi

• Arçî: лур (lur)

• Aromanî: oclju → roa-rup

• Arrernteyiya rojavayî: alknge

• Asamî: চকু (soku), আঁখি (ãkhi)

• Astûrî: güeyu → ast n

• Avarî: бер (ber)

• Aymarayî: naira

• Aynuyî: シㇰ (sik)

• Aytonî: တႃ (tā)

• Azerî: göz → az

• Bahnarî: măt

• Bajwayiya kendava rojava: moto

• Balînî: mata, aksa

• Bambarayî: ɲɛ̀

• Baskî: begi → eu

• Başkîrî: күҙ (küð)

• Batsbî: ბჵარკ (bōarḳ), ბωარკ (bωarḳ)

• Bau bidayuh: boton

• Belarusî: во́ка → be nt (vóka)

• Belûçî: چم (camm), چھم (cham), تیلگ

• Bengalî: চোখ → bn (cokh), চশম (côśôm), নয়ন → bn (nôẏôn), আঁখি → bn (ãkhi)

• Bextiyarî: تی (tē), تە (tē)

• Bîslamayî: ae

• Bonanî: nedong

• Bororoyî: joku

• Bretonî: lagad → br n, daoulagad → br p

• Bugî: mata

• Bulgarî: око́ → bg nt (okó)

• Burmayî: မျက်စိ → my (myakci.)

• Buryatî: нюдэн (njuden)

• Buyî: dal, fusdal, legdal, ndanldal

• Cingphoyî: myi

• Conxayî: མིག་ཏོ (mig to)

• Çamicuroyî: ojki

• Çamiya rojhilatî: ꨟꨓꨩ (mưta’)

• Çeçenî: бӏаьрг (bˀärg)

• Çekî: oko → cs nt

• Çepangî: मीक् (mik)

• Çerokî: ᎠᎦᏙᎵ (agadoli)

• Çîçewayî: diso

• Çînî:
  Kantonî: 眼 (ngan5), 眼睛 (ngaan5 zing1)
  Dunganî: нянҗин (ni͡anžin)
  Hakkayî: 目珠 (muk-chû, mu̍k-chû)
  Jinî: 眼睛 (nie2 jing1)
  Çîniya klasîk: 目
  Mandarînî: 眼睛 → zh (yǎnjīng), 眼 → zh (yǎn)
  Min dongî: 目 (mĕk, mĕ̤k), 目睭 (mĕk-cĭu, mĕ̤k-cĭu)
  Minnanî: 目 (ba̍k), 目睭 → zh-min-nan (ba̍k-chiu)
  Wuyî: 眼睛, 眼

• Çutî: mə̆àt⁸

• Çuvaşî: куҫ (kuś)

• Dalmatî: uaclo n, vaclo

• Danmarkî: øje → da nt

• Darkinjungî: mikkang

• Divehî: ލޮަ

• Dolganî: карак (karak)

• Dongşîangî: nudung

• Drungî: meq

• Dusuniya navendî: mato

• Eblaiteyî: 𒀀𒈾𒈾 (anana)

• Elfdalî: oga nt

• Endonezyayî: mata → id

• Erebî: عَيْن → ar m (ʕayn)
  Erebiya misrî: عين m (ʿén), عنيين m du (ʿenén), no proper plural
  Erebiya kendavî: عين m (ʿēn)
  Erebiya hîcazî: عين m (ʿēn)
  Erebiya iraqî: عين m (ʿien)
  Erebiya bakûrê şamê: عين m (ʿayn)
  Erebiya fasî: عين m (ʿīn)

• Ermenî: աչք → hy (ačʻkʻ)
  Ermeniya kevn: ակն (akn), աչք p (ačʻkʻ)

• Erzayî: сельме (selʹme)

• Esperantoyî: okulo → eo

• Estonî: silm → et

• Evenkî: эса (əsa)

• Eweyî: ŋku

• Extremaduranî: ohu

• Falayî: ollu

• Farefareyî: nifo

• Farisî: چشم → fa (čašm)

• Fatalukuyî: nina

• Fenîkî: 𐤏𐤍 (ʿn), 𐤏𐤉𐤍 (ʿyn)

• Ferî: eyga → fo nt

• Fîjî: mata → fj

• Fînî: silmä → fi

• Frankoprovansî: uey n

• Fransî: œil → fr n

• Friyolî: voli n

• Frîsiya bakur: uug nt

• Frîsî: each → fy

• Fulahî: yitere

• Gaelîka skotî: sùil m

• Gagawzî: göz

• Galîbî karîbî: onu

• Galîsî: ollo → gl n

• Gamîlaraayî: mil

• Geser-goromî: mata

• Gorontaloyî: mato

• Gotî: 𐌰𐌿𐌲𐍉 (augō)

• Gujaratî: આંખ → gu n (ā̃kha), નેણ (neṇ)

• Gurcî: თვალი → ka (tvali)

• Gutnişî: auga

• Guugu yimidhirrî: miil, walgul

• Guwaranî: resa, tesa

• Haîtî: je

• Hawayî: maka

• Hawsayî: idṑ → ha, ijiya

• Hereroyî: eho

• Higaononî: mata

• Hindî: आँख → hi m (ā̃kh), नैन → hi m (nain), नेत्र → hi m (netra), नयन → hi n (nayan), लोचन → hi n (locan), चक्षु → hi n (cakṣu), अक्षि → hi m (akṣi), नैना n (nainā), चश्म → hi n (caśma), ऐन → hi n (ain)

• Hîlîgaynonî: mata

• Hmongî: muag

• Holendî: oog → nl nt, kijker → nl n, gezichtsorgaan nt, oculus → nl n

• Îbanagî: mata

• Îbanî: mata

• Îbranî: עַיִן → he m (áyin)

• Îdoyî: okulo → io

• Îgboyî: anya

• Îlokanoyî: mata

• Îngilîziya kevn: ēage nt

• Îngilîzî: eye → en

• Îngriyî: silmä

• Îngûşî: бӏарг (bˀarg)

• Înterlîngua: oculo → ia

• Înuîtî: ᐃᔨ → iu (iyi)

• Înupîakî: iri

• Îranunî: mata

• Îrlendî: súil → ga m
  Îrlendiya kevn: súil m

• Îstriyotî: uocio n

• Îtalî: occhio → it n

• Îu mienî: m'zing

• Îzlendî: auga → is nt

• Japonî: 目 → ja (め, me), 眼 → ja (め, me)

• Jarayî: mơta

• Javayiya kevn: mata

• Javayî: mripat, ꦩꦠ → jv (mata)

• Kabîlî: tiṭ m

• Kalalîsûtî: isi

• Kalencînî: konyak

• Kalmîkî: нүдн (nüdn)

• Kambaatayî: ille

• Kannadayî: ಕಣ್ಣು → kn (kaṇṇu)

• Kanuriyî: shim

• Kapampanganî: mata

• Kapverdî: odju

• Kaqçikelî: aq’awach

• Karaçay-balkarî: кёз (köz)

• Karakalpakî: kóz

• Karelî: silmä

• Karokî: yúup

• Kaşûbî: òkò nt

• Katalanî: ull → ca n

• Kaurnayî: miina

• Kavalanî: mata

• Keçwayî: ñawi → qu

• Keşmîrî: أچھ → ks (ạch), چٔشِم → ks (cạśim), نیٔتھٕر → ks (nyạthụr)

• Khasiyî: khmat

• Khinalugî: пил (pil)

• Khumi çinî: ämi

• Kirgizî: көз → ky (köz)

• Kîkongoyî: disu

• Kîkûyûyî: riitho, maitho

• Kîngalî: ඇස → si (æsa)

• Kînyarwandayî: jisho, ijisho

• Kîrîbatî: mata

• Komî-permyakî: син (sin)

• Konkanî: दोळो (doḷo)

• Koreyî: 눈 → ko (nun)

• Kornî: lagas

• Koryakî: лылалӈын (ləlalŋən)

• Kumikî: гёз (göz)

• Ladakhiyî: མིག (mig)

• Ladînî: uedl

• Lakotayî: ištá

• Lamboyayî: mata

• Latgalî: acs n yan m

• Latînî: oculus → la n

• Latviyayî: acs → lv m

• Lawsî: ຕາ → lo (tā)

• Lazî: toli, თოლი (toli)

• Lezgînî: вил (vil)

• Lingalayî: liso

• Lingaoyî: da¹

• Livvî: silmy

• Lîgûrî: éuggio n

• Lîtwanî: akis → lt m

• Lîvonî: sīlma

• Lombardî: occ, öcc

• Lueyî: ᦎᦱ (ṫaa)

• Lugandayî: liiso

• Luhyayî: chimoni, emoni

• Luiseñoyî: tíiwilash

• Luksembûrgî: A → lb nt

• Lundayehî: mateh

• Luoyî: wang'

• Maguindanaoyî: mata

• Makasaeyî: nana

• Makasarî: mata

• Makedonî: око → mk nt (oko)

• Makhuwayî: niitho

• Malagasî: maso → mg

• Malay:
  Malezî: مات, عين
  Rûmî: mata → ms, ain

• Malayalamî: കണ്ണ് → ml (kaṇṇŭ), നേത്രം → ml (nētraṃ)

• Maltayî: għajn → mt m

• Mançûyî: ᠶᠠᠰᠠ

• Mandinkayî: ñaa

• Mangî: mat⁷

• Manksî: sooill m

• Mansakayî: mata

• Maorî: mata → mi, karu, kaikamo

• Maranaoyî: mata

• Maratî: डोळा → mr (ḍoḷā), नयन → mr (nayan), चक्षु → mr (cakṣu)

• Marî:
  Mariya rojhilatî: шинча (šinča)

• Martuthunirayî: paniya, thurla

• Masayî: enkong'u m

• Mayayiya yukatekî: ich, wich

• Mecarî: szem → hu

• Megrelî: თოლი (toli)

• Melanauyiya navendî: mata

• Misrî: (jrt m)

• Mînangkabawî: mato

• Mîrandî: uolho n

• Mogholî: nodun, nüdün

• Mokşayî: сельме (selʹme)

• Mongolî:
  Kirîlî: нүд → mn (nüd)
  Mongolî: ᠨᠢᠳᠦ (nidü)

• Monî: မတ် (mòt)
  Moniya kevn: mɔt

• Moreyî: nifu

• Muongî: măt

• Mwanî: riso

• Nahwatliya klasîk: īxtli

• Nahwatlî: ixtli → nah, ixtelolohtli, ixtetl

• Namayî: mûs

• Nambasiya mezin: m'ata

• Nanayî: насал (nasal), нисала (nisala), ӈасар (ŋasar), исал (isal),

• Napolîtanî: uocchio n

• Navajoyî: anááʼ

• Nawrûyî: eme → na

• Naxî: mieq

• Nedersaksî: Oog → nds nt

• Nepalî: आँखा → ne (ā̃khā)

• Newarî: mi khā

• Nîvxî: няӽ (ņaẋ)

• Nobiin:
  Nobiinî: مانج (mange)
  Nobiinî: مسي (missi)

• Nîwî: mata

• Nogayî: коьз (köz)

• Normandî: yi n

• Norsiya kevn: øgha, auga

• Norwecî:
  Norweciya bokmålî: øye → no nt
  Norweciya nînorskî: auge → nn nt, auga → nn nt

• Nuerî: waŋ

• Nupeyî: eyé

• Ojibweyî: nishkiinzhig

• Okînawanî: 目 (みー, mī)

• Oksîtaniya kevn: olh n

• Oksîtanî: uèlh → oc n

• Oriyayî: ଆଖି (akhi)

• Oromoyî: ija → om

• Osetî: цӕст (cæst)

• Osmanî: عین (ayn), چشم (çeşm), قاراق (karak), گوز (göz)

• Oygurî: كۆز → ug (köz)

• Ozbekî: koʻz → uz

• Pa'o karen: မဲ့

• Pacohî: mát

• Palawî: mad

• Palî: akkhi nt

• Papyamentoyî: wowo

• Peştûyî: سترګه (starga)

• Piedmontîsî: euj n

• Pijînî: ae

• Pîpîlî: -ish, -ix

• Pîttcantcatcarayî: kuṟu

• Plodîşî: Uag nt

• Polabî: våťü nt

• Polonî: oko → pl nt

• Portugalî: olho → pt n

• Powhatan: meskinsek; neskinsek ; keskinsek

• Prusiya kevn: ackis

• Puncabî: ਅੱਖ → pa m (akkha)

• Qazaxî: көз → kk (köz)

• Qiptî:
  Bohaîrî: ⲃⲁⲗ n (bal), ⲓⲉⲣ m (ier), ⲓⲁⲧ m (iat)
  Sahîdî: ⲃⲁⲗ n (bal), ⲉⲓⲉⲣ m (eier), ⲉⲓⲁⲧ m (eiat)

• Marwarî: आंखड़ल्यां (āṅkhaṛlyā̃)

• Rapanuyî: mata

• Rawangî: ne

• Rohingyayî: suk

• Romagnolî: òcc n

• Romancî: egl n, îgl, îl, ögl

• Romanî: jakh m

• Romanyayî: ochi → ro n

• Rusî: глаз → ru n (glaz), о́ко → ru nt (óko)

• Rusînî: о́ко nt (óko)

• Rutulî: ул (ul)

• S'gaw karenî: မဲာ် (meḥ), {ijīsho}

• Sahoyî: inti

• Samî:
  Samiya akkalayî: чилльмь (čill’m’), челльмь (č’ell’m’)
  Samiya înarî: čalme
  Samiya kildînî: чалльм (čallʹm)
  Samiya lule: tjalmme
  Samiya bakurî: čalbmi
  Samiya skoltî: čâʹlmm
  Samiya başûr: tjelmie, tjälmie

• Samiya înarî: čalme

• Samoayî: mata → sm

• Samogîtî: akis m

• Sanskrîtî: नेत्र → sa nt (netra), नयन → sa nt (nayana), लोचन → sa nt (locana), चक्षुष् → sa (cakṣuṣ), अक्षि → sa nt (ákṣi)

• Santalî: ᱢᱮᱫ (met’)

• Sardînî: ociu, oclu, ocru, ogiu, oglu
  Sardînî: ogu n

• Sebopî: aten

• Sebwanoyî: mata

• Sicîlî: occhiu → scn n

• Sidamoyî: ille

• Silesî: uoko nt

• Sindhî: اک → sd m (akh), अख (akh)

• Sirananî: ai

• Sirboxirwatî: oko → sh
  Kirîlî: о̏ко nt
  Latînî: ȍko → sh nt

• Sîlhetî: ꠌꠃꠈ (soukó)

• Slaviya kevn:
  Kirîlî: око nt (oko)
  Glagolîtîk: ⱁⰽⱁ nt (oko)

• Slaviya rojavayî ya kevn: око nt (oko)

• Slovakî: oko → sk nt

• Slovenî: oko → sl nt

• Slovînsî: vʉ̀ɵ̯kɵ

• Somalî: indho, il

• Sorbî:
  Sorbiya jêrîn: woko nt
  Sorbiya jorîn: woko nt

• Sotoyiya başûr: leihlo

• Spanî: ojo → es n

• Sukumayî: liisǒ

• Sundanî: panon → su, soca → su

• Sûmerî: 𒅆 (IGI)

• Svanî: თე (te)

• Swahîlî: jicho → sw

• Swazî: lî-só, lihlo → ss, émêhlo

• Swêdî: öga → sv nt

• Şanî: တႃ (tǎa)

• Şerpayî: མིག (mig)

• Şonayî: ziso

• Şorî: қарақ (qaraq)

• Tàyî: tha

• Tabasaranî: ул (ul)

• Tacikî: чашм → tg (čašm)

• Tagal murutî: mato

• Tagalogî: mata → tl

• Tahîtî: mata

• Talişî: چم (cam)

• Tamîlî: கண் → ta (kaṇ)

• Tangutî: 𗑉 (*mej¹)

• Taosî: cínemą

• Tarantinoyî: uècchije n

• Tarifitî: tiṭ m

• Tatî: çüş

• Tausugî: mata

• Tay dam: ꪔꪱ

• Tayiya bakurî: ᨲᩣ

• Tayî: ตา → th (dtaa)

• Tayî nüa: ᥖᥣ (taa)

• Tedim çinî: mit

• Telûgûyî: కన్ను → te (kannu), నేత్రము → te (nētramu)

• Ternateyî: lako

• Teteriya krîmî: köz

• Teterî: күз → tt (küz)

• Tetûmî: matan

• Tidoreyî: lao

• Tigrînî: ዓይኒ → ti (ʿayni)

• Timugon murutî: mato

• Tirkî: göz → tr

• Tirkmenî: göz

• Tiwî: -akirli-

• Tîbetî: མིག (mig), སྤྱན (spyan)

• Tofalarî: карак (qaraq)

• Tokelawî: mata

• Tokpisinî: ai → tpi

• Toku-no-şîmayî: 目 (むぃー, mï̄)

• Tolî: nan

• Tongî: mata

• Torangî: gieuil

• Toxarî A: ak

• Toxarî B: ek

• Tswanayî: leitlhô

• Tumbukayî: jiso

• Tupînambayî: esá (t-)

• Tuteloyî: tasui

• Tuvanî: карак (karak)

• Tzotzîlî: satil

• Udî: пул (pul)

• Udmurtî: синь (sinʹ)

• Ugarîtî: 𐎓𐎊𐎐 (ʿyn)

• Urdûyî: آنکھ → ur m (ā̃ṅkh), نین (nain), عین n (’ain)

• Ûkraynî: о́ко → uk nt (óko)

• Vendayî: iṱo

• Venîsî: òcio → vec

• Viyetnamî: mắt → vi

• Volapûkî: log → vo

• Votî: silme

• Walîsî: mata

• Walonî: ouy → wa n, iy → wa n

• Wambayayî: murlu

• Warayî: matá

• Warlpirî: milpa

• Weylsî: llygad → cy

• Wîlamowî: aojg

• Wînnebagoyî: hišjasu

• Wolofî: bët → wo

• Xakasî: харах (xarax)

• Ximêrî: ភ្នែក → km (pnɛɛk)

• Xosayî: iliso

• Yagarayî: mil

• Yakutî: харах (xarax)

• Yamanayî: tala

• Yamî: mata

• Yidîşî: אויג → yi nt (oyg)

• Yiyiya siçuwayî: ꑓ (nyuo)

• Yorubayî: ojú

• Yupîkiya navendî: ii

• Yûnanî: μάτι → el nt (máti), οφθαλμός → el n (ofthalmós), όμμα → el nt (ómma), ομμάτιον → el nt (ommátion)
  Kevn: ὀφθαλμός n (ophthalmós), ὄμμα nt (ómma), ὤψ (ṓps), ὄσσε p (ósse)

• Zêlandî: oôge nt

• Zhuangî: da, ha, ra

• Zouyî: mit

• Zuluyî: iso → zu sinif c5/c6, ihlo → zu sinif c5/c6

• ǃXóõ: !ʻûĩ

çav

1. Deng, navûdeng, nûçe
   • Nimûneyekê lê zêde bike [ biguhêre ]
2. têrmaş (kîrê heywanên mîna ker, hesp û hwd.)
   • Nimûneyekê lê zêde bike [ biguhêre ]