reş - Wîkîferheng (original) (raw)

Binêre herwiha: res

• IPA(kilîd): /ˈrɛʃ/
• Deng (Wan)ⓘ
• Kîtekirin: reş

Rengê reş.

reş

1. (reng) tarîtirîn reng, rengê ji hemiyan tarîtir, wek rengê rejiyê.
   • -Tu jî mîna Fêdkayê min esmer î, çevreş, porê te reş. — (Frîda Hecî Cewarî, Bîranînên Min, Weşanên Lîmûş, 2010)
   • Digel ku emrê wî hê sî û pênc bû jî tayekî reş di porê wî de nemabû. — (Firat Cewerî, Kevoka Spî, Nûdem, 1996, ISBN 978-9188592156)
   • Û ew libasêd reş heta şeş mehan û yaxo salekê li ser ehlê (xizmê) meyyitî dimînin. Ew ehlê meyyitî heta ji şînê bidernekevin naçine dawet û kêfxweşiyan. — (Mele Mehmûdê Bayezîdî, Amadekar: Jan Dost Adat û Rusûmatnameê Ekradiye, Weşanxaneya Nûbihar, ~1858, sala weşandinê: 2010, r. 53, ISBN 9789944360678)
2. tarî, ji ronahiyê bêpar
   • (...) mîna tîrekê navdilê Qaçax hingavtin, ling lê lerizîn, ber çavên wî reş bû (...) — (Sîma Semend, Xezal, Weşanên Nûdem, 1996)
3. temirandî
   Ka wê çirayê reş bike.
4. çermreş, mirovên çermreş yên mîna efrîqiyan
   • Zelamekê req û hişk û reş hate bi nik wan ve. — (Xelîl Duhokî, Antolojiya Çîroka Nû ya Kurmancên Başûr, Weşanên Nûdem, Stockholm, 1994)
5. bêyom, pirr xirab, nebaş
   • Bextê me reş e, kezeb birîn e. — (Mehmed Uzun, Siya Evînê, Wêşanxana Orfeus, 1989)

• Saqî ko dêm mehweş bitin
  Kagul ji şêva reş bitin
  Qerqef bila ateş bitin — (Melayê Cizîrî, Dîwan, ~1640)

• kurdî-erebî: ڕەش

• kurdî-krîlî: рәш

• (Reşwî) riş

• siyah (tenê edebî)

• qere- (tenê wek pêşgir)

• kesk

• mor

• pembeyî, pîvazî

• pirteqalî

• qehweyî

• sor

• şîn

• zer

• (Lêker) reş bûn

• (Lêker) reş kirin

• (Navdêr) reşbûn

• (Navdêr) reşkirin

• (Rengdêr) reşbûyî

• (Rengdêr) reşkirî

• reşokî

• reşole

• reşnivîs

• reşmeh

• reşname

• reşpatî

• ripîreş

Taliyê ji proto-îranî *ra(n)ǰ- (“reng kirin, boyax kirin”). Hevreha soranî ڕەش (reş), xotanî rraşa (“ya ku bi rengê tarî”), talişî رش (rəş, “qehweyiya zelal”), sogdî [skrîpt hewce ye] (rɣš- /⁠raxš⁠/, “Rexş, hespê Ristem”), farisî رخش (rexş, “sor”), mazenderanî رش (raš, “sor”). Guherîna maneya rengan di zimanên hindûewropî de diyardeyeke berbelav e.

Çavkanî:

• Cheung, Johnny, Etymological Dictionary of the Iranian Verb, Leiden, 2007, r. 314

• reştarî

• reşûşîn kirin

• reşûşîn

• reşpoş

• Soranî: ڕەش (reş)

• Xwarîn: siya, siyaw

• Hewramî: siyaw

• Zazakî: sîya

• Abxazî: аиқәаҵәа (āik°āc̣°ā)

• Açehî: itam

• Adnyamatanhayî: waurrunha

• Afrîkansî: swart → af

• Aklanon: maitum

• Albanî: zi → sq

• Almanî: schwarz → de

• Altayiya başûrî: кара (kara)

• Amharî: ጥቁር (ṭəḳur)

• Andî: бечӏедир (bečʼedir)

• Angloromanî: kalo

• Apaçî:
  Apaçiya rojava: diłhił

• Aragonî: negro

• Aromanî: negru, laiu → roa-rup

• Arrernteyiya rojavayî: artepe

• Asamî: ক‌’লা (ko‌öla), কুলা (kula)

• Astûrî: ñegru → ast, negru → ast, prietu → ast

• Aşanînkayî: cheenkari, kisaari

• Atîkamekwî: makatewaw

• Atong (Hindistan): pinak

• Avarî: чӏегӏера (čʼeʻera), чӏегӏераб (čʼeʻerab)

• Aymarayî: ch’iyara

• Azerî: qara → az

• Balînî: badeng

• Banjarî: hirang

• Baskî: beltz

• Başkîrî: ҡара (qara)

• Batsbî: ჺარჭინ (ʿarč̣in)

• Belarusî: чо́рны → be (čórny)

• Bengalî: কালো → bn (kalo), কাল → bn (kal)

• Bretonî: du → br

• Bugî: ma-lotoŋ

• Bukidnon manoboyiya rojavayî: me'item

• Bulgarî: че́рен → bg (čéren)

• Burmayî: နက် → my (nak), မည်း → my (many:)

• Buryatî: хара (xara)

• Cingphoyî: chyang

• Conxayî: གནགཔོ (gngpo)

• Çamicuroyî: kosewa

• Çeçenî: ӏаьржа (ˀärža)

• Çekî: černý → cs

• Çerokî: ᎬᎿᎨ (gvhnage)

• Çîkasawî: losa'

• Çînî:
  Kantonî: 黑 (hak1), 黑色 (haak1 sik1, hak1 sik1)
  Dunganî: хи (hi)
  Mandarînî: 黑 → zh (hēi), 黑色 → zh (hēisè), 烏色 / 乌色 → zh (wūsè)
  Min dongî: 烏 / 乌 (ŭ)
  Minnanî: 黑 (hek), 黑色 (hek-sek), 烏色 / 乌色 → zh-min-nan (o͘-siak / o͘-sek)
  Wuyî: 黑

• Çuvaşî: хура (hura)

• Çûkî: chon

• Dalmatî: fosc

• Danmarkî: sort → da

• Dogrîbî: dezǫ

• Dolganî: кара

• Elfdalî: swart

• Endonezyayî: hitam → id

• Erebî: أَسْوَد → ar n (ʔaswad), سَوْدَاء m (sawdāʔ), سُود p (sūd)
  Erebiya misrî: اسود (eswid)
  Erebiya hîcazî: أسود (ʾaswad)
  Erebiya fasî: كحل (kḥal), سود (swad)

• Ermenî: սև (sew)

• Erzayî: раужо (raužo)

• Esperantoyî: nigra → eo

• Estonî: must → et

• Etrûskî: 𐌑𐌖𐌓𐌉 (śuri)

• Evenî: хакарин (hakarin)

• Evenkî: конңорин

• Eweyî: yibɔ

• Extremaduranî: negru

• Farisî: سیاه → fa (siyâh)

• Ferî: svartur → fo

• Fîjî: loaloa → fj

• Fînî: musta → fi

• Fransî: noir → fr

• Friyolî: neri

• Frîsiya bakur:
  Föhr: suart
  Hallig: süürt
  Frîsiya bakur: suurt

• Frîsî: swart → fy

• Gaelîka skotî: dubh → gd

• Galîsî: negro → gl

• Godoberî: бечӏер

• Gondiyî: నల్లా (nallā)

• Gorontaloyî: yitomo

• Gotî: 𐍃𐍅𐌰𐍂𐍄𐍃 (swarts)

• Gujaratî: કાળું → gu (kāḷũ)

• Gurcî: შავი → ka (šavi)

• Haîtî: nwa

• Halkomelemî: ts'q'éyx̱
  Halkomelemî: tsq'ix

• Hawayî: ʻeleʻele

• Higaononî: maitum

• Hindî: काला → hi (kālā), कारौ → hi (kārau)

• Hîlîgaynonî: maitum

• Hmongî: dub

• Holendî: zwart → nl

• Hopîyî: qömvi

• Îbanagî: ngisit

• Îbranî: שחור \ שָׁחֹר → he (shakhór), שחורה \ שְׁחֹרָה m (sh'khorá)

• Îdoyî: nigra → io

• Îgboyî: nwa

• Îlokanoyî: nangisit

• Îngilîziya kevn: blæc, sweart

• Îngilîzî: black → en

• Îngûşî: ӏаьржа (ˀärža)

• Înterlîngua: nigre → ia

• Îranunî: maitem

• Îrlendî: dubh → ga

• Îsnagî: ngisit

• Îstriyotî: nìgaro, nìgro

• Îtalî: nero → it

• Îu mienî: jieqv

• Îzlendî: svartur → is

• Japonî: 黒い → ja (くろい, kuroi), 黒色の (こくしょくの, kokushoku no)

• Javayî: ireng → jv, ireŋ, cemeŋ, hirěng

• Kalalîsûtî: qernertoq → kl

• Kalmîkî: хар (xar)

• Kannadayî: ಕಪ್ಪು → kn (kappu)

• Kapampanganî: matuling

• Karaçay-balkarî: къара (qara)

• Kaşûbî: czôrny

• Katalanî: negre → ca

• Kaurnayî: pulyuna

• Keçwayî: yana

• Khinalugî: мичӏаь (mič̣ä)

• Kirgizî: кара → ky (kara), күңүрт кара (küñürt kara), караңгы → ky (karañgı), каралоо → ky (karaloo), ушактоо → ky (uşaktoo), жамандоо → ky (camandoo), жаманатты кылуу → ky (camanattı kıluu), жала жабуу → ky (cala cabuu), көө → ky (köö)

• Kîkongoyî: ndombe

• Kîkûyûyî: -irũ

• Kîngalî: කළු → si (kaḷu)

• Komî-permyakî: сьӧд (sʹöd)

• Koreyî: 검다 → ko (geomda), 검은 → ko (geomeun), 까맣다 → ko (kkamata), 까만 (kkaman)

• Kornî: du

• Korsîkayî: neru → co

• Kreyoliya morîtanî: nwar

• Kumikî: къара (qara)

• Kuwileytî: shĺpa

• Ladakhiyî: ནག་པོ (nag po)

• Ladînî: fosch n

• Ladînoyî: preto

• Lakotayî: sápa

• Latgalî: malns

• Latînî: ater → la, niger → la

• Latviyayî: melns → lv

• Lawsî: ດຳ (dam)

• Lezgînî: чӏулав (č̣ulav)

• Lhao voyî: no, (nòʔ)

• Lingalayî: moíndo

• Lîgûrî: néigro

• Lîmbûrgî: zwart → li

• Lîtwanî: júodas

• Lombardî: négher, negro

• Lueyî: ᦡᧄ (ḋam)

• Mòçenoyî: schbòrz

• Madurayî: celleng

• Makasarî: le'leng

• Makedonî: црн (crn)

• Malagasî: mainty → mg

• Malayalamî: കറുപ്പ് → ml (kaṟuppŭ)

• Malezî: hitam → ms, aswad → ms, lotong, lutung, lutong
  Malezî: هيتم, اسود, لوتوڠ

• Maltayî: iswed → mt n, sewda m, suwed p

• Mançûyî: ᠰᠠᡥᠠᠯᡳᠶᠠᠨ, ᡴᠠᡵᠠ (kara)

• Manksî: doo

• Mansakayî: maitum

• Maorî: mangu → mi

• Maranaoyî: maitem, delem

• Maratî: काळा → mr n (kāḷā)

• Marîkopayî: nilyig

• Mayayiya mopanî: bʼox

• Mecarî: fekete → hu

• Misrî: (km)

• Mizoyî: dum

• Mînangkabawî: itam

• Mongolî:
  Kirîlî: хар → mn (xar)
  Mongolî: ᠬᠠᠷ᠎ᠠ (qar-a)

• Nafaanrayî: wɔɔ

• Nahuatl:
  Nahwatliya navendî: tliltic
  Klasîk: tliltic, capotztic

• Namayî: ǂnū

• Nambasiya mezin: im'ət

• Nanayî: сахарин (saharin)

• Napolîtanî: niro

• Navajoyî: łizhin

• Nawrûyî: etangang → na, etañañ, etaŋaŋ

• Naxî: naq

• Nedersaksî:
  Almaniya jêrîn a almanî: swart

• Nepalî: कालो → ne (kālo)

• Ngarrindjerî: kro:tin

• Nîasî: a-itö

• Nogayî: кара (kara)

• Nootkayî: tupkuk

• Normandî: nièr n, né n, néthe m, naithe m

• Norsiya kevn: svartr, blakkr

• Norwecî: svart → no, sort → no

• Nottoway-meherrînî: gahuntee

• O'odhamî: chuk

• Ojibweyî: makade-, makadewaa, makadewizi

• Oksîtanî: negre → oc

• Oriyayî: କଲା → or (kôla)

• Oromoyî: gurraacha → om

• Osetî: сау (saw)

• Oygurî: قارا → ug (qara)

• Ozbekî: qora → uz, siyoh → uz

• Pangasînanî: deket

• Peştûyî: تور → ps

• Piedmontîsî: neir

• Pîttcantcatcarayî: maṟu

• Polonî: czarny → pl

• Portugalî: preto → pt, atro → pt, negro → pt

• Puncabî: ਕਾਲਾ → pa (kālā)

• Qazaxî: қара → kk (qara)

• Qiptî: ⲭⲁⲙⲉ (khame)

• Rapanuyî: kere kere, uri uri

• Rohingyayî: hala

• Romagnolî: négar

• Romancî: nair

• Romanî: kalo
  Romaniya balkanî: kalo
  Romaniya baltîkî: kalo
  Romaniya karpatyayî: kalo
  Romaniya sinte: kalo
  Romaniya vlaks: kalo

• Romanyayî: negru → ro

• Rusî: чёрный → ru (čórnyj), вороно́й → ru (voronój)

• Saanîçî: NEKIX

• Samiya bakurî: čáhppes

• Sanskrîtî: कृष्ण → sa (kṛṣṇa), काला → sa (kālā)

• Sardinian:
  Sardînî: nieddu n
  Sardînî: niéddhu n
  Sardînî: nigheddu n

• Sasakî: bidəŋ

• Sebwanoyî: itom

• Sicîlî: nìuru → scn

• Sindhî: ڪارو → sd

• Sirboxirwatî:
  Kirîlî: цр̑н
  Latînî: cȓn → sh

• Sîlhetî: ꠇꠣꠟꠣ (xala)

• Slaviya kevn: чрьнъ (črĭnŭ)

• Slovakî: čierny

• Slovenî: črn → sl

• Slovînsî: čǻrnï

• Somalî: madow → so

• Sorbî:
  Sorbiya jêrîn: carny
  Sorbiya jorîn: čorny → hsb

• Spanî: negro → es

• Sundanî: hideung

• Svanî: მეშხე (mešxe)

• Swahîlî: eusi

• Swazî: mnyáma

• Swêdî: svart → sv

• Şawî: aberkan

• Şerpayî: ནག་པུ (nag pu)

• Şîngazîcayî: -ɗu

• Şonayî: dema

• Şorî: қара (qara)

• Tabasaranî: кӏару (ḳaru)

• Tacikî: сиёҳ → tg (siyoh)

• Tagalogî: itim → tl

• Tahîtî: ʻereʻere

• Tamîlî: கருப்பு → ta (karuppu)

• Tarantinoyî: gnure

• Tarifitî: aberkan n

• Tausugî: maitum

• Tayî: ดำ → th (dam)

• Telûgûyî: నల్ల → te (nalla), నల్లని → te (nallani)

• Teterî: кара → tt (qara)

• Tirkî: kara → tr, siyah → tr

• Tirkmenî: gara

• Tîbetî: ནག་པོ (nag po), ནག་ཅན (nag can), རོག་རོག (rog rog)

• Tongî: ʻuliʻuli

• Toxarî B: erkent

• Udmurtî: сьӧд (sʹöd)

• Urdûyî: کالا n (kālā), سیاہ (syāh)

• Ûkraynî: чо́рний → uk (čórnyj)

• Viyetnamî: đen → vi, đen thui → vi

• Volapûkî: blägik → vo

• Walonî: noer → wa

• Weylsî: du → cy

• Wînnebagoyî: seep

• Wolofî: kawe-yolet

• Xakasî: хара (xara)

• Ximêrî: ខ្មៅ → km (kmav)

• Yagnobî: шов (šov)

• Yakutî: хара (xara)

• Yidîşî: שוואַרץ (shvarts)

• Yûnanî: μαύρος → el n (mávros)
  Kevn: μέλας (mélas)

• Zêlandî: zwart

• Zhuangî: ndaem, fonx

• Zuluyî: -mnyama

reş n

1. rengê reş
   • Wekû muddeyê hiznê (dema xemgîniyê) temam bûyî axayêd wan û yaxo xizmekî wan ji boy her yekî ehlê meyyitî, anegore halê xwe tiştekî tîne û reşêd wan heldigire, ji şînê biderdikevin. Lakin eger ew meyyit begzade û yaxo axa û mirovekî kifş bûya elbette paşî panzdeh rojan hakimê wî welatî xelatek hazir dikirîn û dişande pê warisê meyyitî (xwediyê kesê ku miriye) û tînane hizûra xwe û digotêne: Emrê xwedê ye, bilanî tu xweş bî, mirin rêya me hemûyan e. Ew xelat li wî warisî dikirîn û ji reşê biderdanîn (derdixistin). — (Mele Mehmûdê Bayezîdî, Amadekar: Jan Dost Adat û Rusûmatnameê Ekradiye, Weşanxaneya Nûbihar, ~1858, sala weşandinê: 2010, r. 53, ISBN 9789944360678)

• Fransî: noir → fr n

reş

1. Bi alfabeya latînî nivîsina ڕەش (reş).